Phục trang là bộ phận thiết kế, tìm, may và quản lý toàn bộ quần áo, giày, mũ, phụ kiện mà nhân vật mặc trong phim hoặc vở diễn. Người thiết kế phục trang không làm thời trang: họ dùng trang phục để kể về nhân vật — tuổi tác, nghề, tầng lớp, tính cách, thời đại, hoàn cảnh ở từng thời điểm của câu chuyện. Một chiếc áo sờn cổ, một đôi giày lệch gót kể về nhân vật nhiều hơn một đoạn thoại.
Công việc phục trang đi qua các chặng: đọc kịch bản và bóc tách, nghiên cứu, thiết kế, tìm nguồn hoặc may, thử đồ với diễn viên, làm cũ, quản lý trên trường quay và lưu kho. Bài này mô tả từng chặng ở góc nghề, so sánh phim với sân khấu, và nói về những kỹ năng nghề này cần. Việc thuê, giặt, bảo quản trang phục biểu diễn cho tiết mục được viết riêng ở các site về biểu diễn; tự làm trang phục cosplay có ở chuyên mục trang phục và đạo cụ nhân vật.
Ai làm gì trong bộ phận phục trang
Quy mô thay đổi theo dự án. Phim ngắn có thể chỉ có một người lo phục trang từ đầu đến cuối; phim lớn có cả một xưởng. Dù quy mô thế nào, các phần việc dưới đây vẫn tồn tại, chỉ khác ở chỗ một người kiêm bao nhiêu việc.
Nhà thiết kế phục trang. Đọc kịch bản, đề xuất hình ảnh trang phục từng nhân vật với đạo diễn, vẽ phác thảo hoặc ghép ảnh tham khảo, chọn chất liệu và bảng màu, chịu trách nhiệm chung về ngân sách và kết quả cuối cùng.
Giám sát hoặc điều phối phục trang. Biến thiết kế thành việc làm được: lập kế hoạch mua sắm, đặt may, thuê, lên lịch thử đồ, quản lý chi tiêu, giấy tờ và kho.
Thợ cắt may, thợ làm mũ, giày, phụ kiện. Dựng rập, cắt may, sửa đồ, làm các món đặc biệt. Ở phim lớn có cả người chuyên nhuộm và làm cũ vải.
Người phụ trách trường quay. Mặc đồ cho diễn viên, giữ trang phục đúng như ảnh tham chiếu giữa các đúp, xử lý sự cố: đứt cúc, rách đường may, bẩn ngoài ý muốn.
Phụ trách kho. Nhận, ghi mã, treo, cất từng bộ theo nhân vật và theo cảnh; kiểm lại sau mỗi ngày quay.
Từ kịch bản đến bản thiết kế
Chặng đầu quyết định phần lớn chất lượng và chi phí. Quy trình phổ biến:
- Bóc tách kịch bản: đếm số lần thay đồ của từng nhân vật theo ngày trong câu chuyện. Nhân vật chính một bộ phim có thể thay hàng chục bộ; cộng lại thành một bảng phục trang theo cảnh.
- Nghiên cứu: thời kỳ, vùng miền, nghề nghiệp, tầng lớp. Nguồn thường là ảnh tư liệu, tranh, hiện vật bảo tàng, sách về lịch sử trang phục. Với phim lấy bối cảnh Việt Nam các thời kỳ, việc tìm tư liệu đáng tin là phần khó và tốn thời gian.
- Bảng màu chung: thống nhất với đạo diễn và thiết kế mỹ thuật để trang phục không chìm vào bối cảnh hoặc chói lệch. Màu áo của các nhân vật thường được cân nhắc cả trong quan hệ với nhau.
- Phác thảo: vẽ hoặc ghép ảnh cho từng bộ, kèm mẫu vải; trình đạo diễn, sửa và chốt.
- Quyết định nguồn: bộ nào may mới, bộ nào thuê, bộ nào mua rồi sửa, bộ nào lấy từ kho có sẵn. Trang phục đời thường hiện đại thường mua và sửa; trang phục thời kỳ, kỳ ảo thường phải may.
Một chi tiết hay bị bỏ quên: trang phục cho cảnh đóng thế, cảnh dính máu, cảnh ngâm nước cần nhiều bản giống nhau. Nếu kịch bản có cảnh áo bị rách dần, cần đủ bản cho từng mức rách, cộng bản dự phòng khi phải quay lại.
Thử đồ với diễn viên: buổi làm việc quan trọng nhất
Buổi thử đồ là lúc thiết kế trên giấy gặp cơ thể thật. Diễn viên mặc từng bộ, nhà thiết kế quan sát độ vừa, dáng đứng, cách vải rủ khi đi, ngồi, giơ tay. Trang phục phải cho phép diễn viên làm mọi động tác kịch bản yêu cầu: chạy, leo, đánh nhau, nhảy múa. Một chiếc áo đẹp mà không giơ tay lên được là một chiếc áo hỏng.
Buổi thử còn là nơi diễn viên và nhà thiết kế cùng hiểu nhân vật. Nhiều diễn viên kể rằng họ chỉ thật sự tìm ra dáng đi của nhân vật khi đi đôi giày của nó. Người thiết kế lắng nghe cảm nhận của diễn viên, nhưng giữ được ý đồ chung đã thống nhất với đạo diễn.
Mỗi bộ được chụp ảnh khi đã chỉnh xong, ghi chép chỗ cần sửa, ghim đánh dấu. Thường có nhiều vòng thử: vòng đầu với đồ chưa hoàn thiện để chỉnh dáng, vòng sau với đồ hoàn thiện, đôi khi một vòng cuối cùng hoá trang và tóc để xem tổng thể trên máy quay. Với diễn viên quần chúng, buổi thử nhanh hơn nhưng số lượng lớn, đòi hỏi tổ chức chặt chẽ.
Thử đồ cũng là lúc kiểm an toàn. Đế giày có trơn trên sàn trường quay không, váy dài có vướng chân khi chạy, mũ có che tầm nhìn khi diễn viên phải leo trèo, chất liệu có dễ bắt lửa khi cảnh quay có nến, đuốc, bếp lửa không, phụ kiện kim loại có cấn vào người khi ngã. Những điểm này được ghi lại, báo cho đạo diễn và đội đóng thế, và thường dẫn tới việc may thêm bản riêng cho cảnh hành động với chất liệu, đường may, đệm lót khác.
Làm cũ trang phục: biến đồ mới thành đồ đã sống cùng nhân vật
Quần áo mới may trông mới — quá phẳng, quá sạch, màu quá tươi — và máy quay nhận ra điều đó. Trang phục của người nông dân, người lính, người đi đường xa, hay đơn giản là quần áo mặc hằng ngày cần mang dấu vết thời gian: bạc màu ở vai nơi nắng chiếu, sờn ở khuỷu tay, gối, cổ áo, bẩn ở gấu quần, nhăn ở chỗ hay gập.
Người làm cũ dùng nhiều cách ở mức nguyên lý: giặt nhiều lần, phơi nắng, chà nhám, mài mép, nhuộm loang, phun màu nhẹ ở vùng tối, bôi bụi đất giả. Nguyên tắc là làm theo logic sử dụng: vết sờn nằm ở nơi cơ thể cọ xát, vết bạc nằm ở nơi ánh nắng chiếu nhiều. Làm cũ đều khắp áo là dấu hiệu của tay nghề non. Mức làm cũ còn phải hợp với ánh sáng và ống kính: vết bẩn nhìn rõ bằng mắt thường có thể biến mất trên hình, còn vết hơi đậm lại lộ thành mảng; vì vậy người làm thường quay thử một đoạn ngắn trước khi làm hàng loạt.
Làm cũ phải lặp lại được trên mọi bản sao của cùng một bộ, nên người làm ghi lại cách làm, chụp ảnh từng bản. Khi dùng sơn, thuốc nhuộm, dung môi, xưởng cần thông gió và bảo hộ như bất kỳ xưởng hoá chất nào khác; bài an toàn hoá chất trong xưởng hoá trang có các nguyên tắc chung.
Trên trường quay và trong kho: phần việc quản lý
Khi máy quay chạy, trọng tâm của bộ phận phục trang chuyển từ sáng tạo sang quản lý. Mỗi sáng, người phụ trách trường quay chuẩn bị sẵn trang phục theo danh sách cảnh trong ngày, treo theo nhân vật, kèm ảnh tham chiếu. Diễn viên mặc đồ, người phụ trách kiểm từng chi tiết: cúc cài tới đâu, tay áo xắn mấy nếp, khăn quàng thắt kiểu nào, đồng hồ đeo tay nào — tất cả phải khớp với cảnh trước đó trong câu chuyện.
Giữa các đúp, họ đứng gần máy quay để chỉnh cổ áo lệch, phủi bụi, thay bản sạch khi bản đang dùng bị bẩn ngoài ý muốn. Với cảnh làm bẩn có chủ đích (bùn, máu, nước), họ ghi lại mức độ bẩn để các đúp sau và các cảnh liền kề làm đúng như vậy. Hồ sơ ảnh theo cảnh của phục trang có cấu trúc giống hồ sơ liên tục của hoá trang, và hai bộ phận thường so ảnh với nhau.
Cuối ngày, trang phục được kiểm, sửa, giặt hoặc làm sạch theo đúng chất liệu, rồi trả về kho đúng chỗ. Kho phục trang được đánh mã theo nhân vật, theo cảnh, theo bản số mấy; một bộ phim nhiều nhân vật có thể có hàng trăm món phải theo dõi. Khi đóng máy, kho được kiểm kê, phần thuê được trả, phần may mới được lưu giữ cho khả năng quay bổ sung hoặc tái sử dụng ở dự án khác.
Phần việc này ít hào nhoáng nhưng là nơi người mới vào nghề học được nhiều nhất: hiểu vì sao thiết kế phải tính tới việc mặc, cởi, giặt, sửa, và vì sao một bảng phục trang theo cảnh rõ ràng cứu cả đoàn khỏi nhiều ngày quay lại.
Phục trang phim khác phục trang sân khấu thế nào
Hai môi trường có cùng mục tiêu kể chuyện bằng trang phục nhưng đòi hỏi kỹ thuật khác nhau.
| Yếu tố | Phim, truyền hình | Sân khấu |
|---|---|---|
| Khoảng cách nhìn | Cận cảnh thấy cả sợi vải, đường may | Khán giả xa, cần đường nét và màu rõ |
| Chất liệu | Phải thật, đúng thời kỳ khi cận cảnh | Có thể dùng chất liệu thay thế miễn lên sân khấu đúng tinh thần |
| Liên tục | Quay rời rạc, cần ảnh tham chiếu theo cảnh | Diễn liền mạch theo thứ tự mỗi đêm |
| Thay đồ | Có thời gian giữa các cảnh | Thay nhanh trong cánh gà, cần khoá, khoá dán, đường may thiết kế cho thay nhanh |
| Độ bền | Dùng trong vài tuần quay | Chịu hàng chục, hàng trăm đêm diễn, giặt nhiều lần |
| Số bản | Nhiều bản cho đóng thế, máu, nước | Thường một bộ chính và bộ thay thế cho diễn viên dự bị |
Nhiều người làm phục trang đi qua cả hai môi trường. Kỹ năng nghiên cứu, thiết kế, may và làm cũ dùng chung; khác biệt chủ yếu nằm ở mức chi tiết và cách tổ chức công việc.
Kỹ năng, giới hạn và trách nhiệm của nghề
Kỹ năng nền. Vẽ phác thảo, hiểu chất liệu và cách vải chuyển động, biết rập và may ở mức đủ để nói chuyện với thợ, hiểu lịch sử trang phục, quản lý ngân sách và giấy tờ.
Làm việc nhóm. Phục trang phải khớp với hoá trang, tóc, mỹ thuật, ánh sáng. Màu áo đổi có thể khiến màu da trên máy quay đổi theo; cổ áo cao có thể che mất vết sẹo hoá trang đã làm mấy giờ.
Trang phục mô phỏng lực lượng vũ trang, cơ quan nhà nước. Pháp luật cấm sử dụng trái phép trang phục, phù hiệu, cấp hiệu của lực lượng vũ trang và cơ quan nhà nước. Các đoàn phim làm theo quy định hiện hành và quản lý chặt những trang phục này trong phạm vi sản xuất; đây không phải thứ người chơi hoá trang nên tự sao chép.
Tôn trọng văn hoá. Trang phục dân tộc, trang phục gắn với một cộng đồng cụ thể cần được nghiên cứu nghiêm túc và thể hiện tôn trọng, tránh biến thành trò cười hay khuôn mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Thiết kế phục trang có khác thiết kế thời trang không?
Khác ở mục tiêu. Thời trang tạo sản phẩm để người mua mặc đẹp và theo xu hướng; phục trang tạo trang phục phục vụ nhân vật và câu chuyện, đôi khi cố ý xấu, cũ, không vừa. Nhiều kỹ năng dùng chung như vẽ, chất liệu, may, nhưng tư duy làm việc khác hẳn.
Người thiết kế phục trang có cần biết may không?
Không bắt buộc phải may giỏi như thợ, nhưng nên hiểu rập, đường may, chất liệu đủ để biết thiết kế của mình có làm được không, tốn bao nhiêu công và nói chuyện chính xác với xưởng. Người biết may thường thiết kế thực tế hơn.
Vì sao một trang phục trong phim lại cần nhiều bản giống nhau?
Vì cảnh đóng thế cần bản cho người đóng thế, cảnh dính máu hoặc ngâm nước làm hỏng bản đầu, và nếu phải quay lại thì cần bản mới ở đúng trạng thái đầu cảnh. Số bản được tính từ bảng bóc tách kịch bản ngay từ đầu.
Phục trang phim cổ trang khó ở chỗ nào?
Khó ở nghiên cứu: tư liệu về trang phục các thời kỳ thường rời rạc và có nhiều cách hiểu. Người thiết kế phải cân bằng giữa độ chính xác lịch sử, ý đồ thẩm mỹ của đạo diễn và ngân sách. Chất liệu, cách dệt, màu nhuộm thời xưa cũng không dễ tìm.
Người mới muốn vào nghề phục trang nên bắt đầu thế nào?
Thường bắt đầu từ trợ lý phục trang hoặc người phụ trách trường quay: mặc đồ cho diễn viên, quản lý kho, sửa nhanh. Song song học vẽ phác thảo, lịch sử trang phục, chất liệu và may cơ bản. Hồ sơ tác phẩm gồm phác thảo kèm ảnh trang phục thật đã làm.