Trong phim, râu và tóc giả được làm theo hai hướng chính. Gắn từng nhúm sợi trực tiếp lên da bằng keo dán da, tỉa tại chỗ — linh hoạt, tự nhiên nhưng tốn thời gian và khó làm giống hệt mỗi ngày. Hoặc dệt từng sợi tóc vào một tấm lưới ren mỏng (ventilating) để có một bộ râu, một mái tóc làm sẵn, dán lên trong ít phút và giống nhau qua cả kỳ quay. Râu lún phún, lông mày, tóc mai có kỹ thuật riêng nhỏ hơn.
Râu tóc là chỗ khán giả nhìn vào đầu tiên khi nhìn mặt nhân vật, và cũng là chỗ dễ lộ giả nhất: đường chân tóc cứng, râu bóng như nhựa, mép lưới phản sáng. Bài này giải thích nguyên lý các kỹ thuật, khi nào chọn cách nào, và cách tổ tóc giữ liên tục. Phần chọn, đội, tạo kiểu tóc giả cosplay cho người chơi đã có ở chuyên mục Tóc giả, kính áp tròng màu và phụ kiện.
Râu gắn từng nhúm sợi: nguyên lý và khi nào dùng
Vật liệu. Truyền thống là len xoắn hoá trang (thường gọi theo tiếng Anh là crepe hair), được bện chặt thành dây khi bán. Người làm gỡ một đoạn, làm thẳng bằng hơi nước hoặc nhiệt nhẹ, pha nhiều màu với nhau vì râu thật không bao giờ một màu. Một số người dùng tóc thật hoặc lông động vật đã xử lý cho những vai cần cận cảnh.
Cách đặt. Vùng da được làm sạch, phủ một lớp keo dán da mỏng. Sợi được cắt thành từng nhúm nhỏ, đặt từ dưới lên trên, từ cằm lên má, theo đúng hướng mọc của râu thật ở từng vùng: dưới cằm hướng xuống, hai bên má chéo ra sau, ria mép toả ra hai bên. Nhúm sau chồng một phần lên nhúm trước như lợp ngói. Cuối cùng tỉa và tạo dáng.
Điểm mạnh. Rất linh hoạt: muốn râu dày, thưa, dài, ngắn đều điều chỉnh được ngay trên mặt diễn viên. Phù hợp cho thử nghiệm thiết kế, cho diễn viên quần chúng cần râu chung chung, hoặc khi chỉ quay một hai ngày.
Điểm yếu. Mất thời gian mỗi sáng, mỗi lần làm ra hơi khác nhau nên khó giữ liên tục qua nhiều tuần, và phần mép sát da dễ trông thô dưới cận cảnh nếu tay chưa quen.
Râu và tóc dệt trên lưới ren: vì sao phim dài thường dùng
Ventilating là kỹ thuật dùng một chiếc kim móc rất nhỏ để thắt từng một hoặc vài sợi tóc vào một tấm lưới ren mỏng, căng trên khối đầu hoặc khuôn mặt diễn viên. Mỗi nút thắt là một gốc tóc. Người làm điều chỉnh mật độ (thưa ở mép, dày ở giữa), hướng sợi, độ dài, màu pha để mô phỏng đúng cách tóc mọc trên da người. Một bộ râu đầy đủ có thể cần hàng chục nghìn nút thắt và nhiều ngày làm việc.
Kết quả là một bộ râu hoặc một mảnh tóc làm sẵn. Mỗi sáng, người hoá trang chỉ cần dán tấm lưới lên da bằng keo, xoá mép lưới bằng một chút màu, và chỉnh lại kiểu. Thời gian gắn ngắn hơn nhiều so với gắn từng nhúm, và quan trọng hơn: bộ râu giống hệt nhau mỗi ngày, giải quyết bài toán liên tục cảnh quay.
Lưới ren càng mỏng thì mép càng khó thấy trên ống kính nhưng càng dễ rách khi tháo. Vì vậy lưới phải được gỡ bằng đúng chất tẩy keo, thấm dần chứ không kéo, sau đó làm sạch keo cũ, gội và tạo lại kiểu. Phim dài thường có từ hai bộ trở lên cho một nhân vật chính để luân phiên, một bộ đang dùng, một bộ đang được làm sạch, sửa chữa.
Tóc giả trong phim cũng làm theo nguyên lý này: phần trước trán là lưới ren dệt từng sợi để đường chân tóc trông như mọc ra từ da, phần còn lại có thể là đế chắc hơn. Tóc giả đặt làm thường dựng theo khuôn đầu của chính diễn viên, lấy bằng màng bọc và băng dính vẽ đường chân tóc, để vừa khít và không bị phồng.
Chọn kỹ thuật theo tình huống
Bảng dưới gom các lựa chọn phổ biến. Người làm lâu năm thường kết hợp: dùng lưới ren cho phần chính, thêm vài nhúm gắn trực tiếp ở mép để hoà vào da thật.
| Tình huống | Kỹ thuật thường chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Nhân vật chính, phim dài nhiều tuần | Râu, tóc dệt lưới ren, có bộ dự phòng | Giống nhau mỗi ngày, gắn nhanh, chịu được cận cảnh |
| Quay một hai ngày, ngân sách hạn chế | Gắn từng nhúm len xoắn | Không cần thời gian dệt, điều chỉnh tại chỗ |
| Nhân vật có râu mọc dần theo câu chuyện | Vẽ hoặc rắc râu lún phún, sau đó lưới ren ngắn, rồi lưới ren dài | Mỗi giai đoạn một bộ, đánh số theo ngày trong truyện |
| Đông diễn viên quần chúng | Râu lưới ren loại có sẵn, tóc giả tổng hợp | Nhanh, đồng đều, khán giả không nhìn cận |
| Cảnh có nước, mưa, đánh nhau | Lưới ren gắn kỹ, keo chịu nước, có người trực sửa | Mép bong là lộ ngay |
Râu lún phún (vài ngày chưa cạo) thường được làm bằng cách vẽ chấm với mút thô, hoặc cắt vụn sợi râu rồi rắc lên một lớp keo mỏng. Dù đơn giản, đây là chi tiết hay lộ nhất vì nó nằm sát da và thay đổi theo từng ngày trong câu chuyện.
Tóc thật của diễn viên cũng là việc của tổ tóc
Không phải nhân vật nào cũng đội tóc giả. Với nhiều vai, tổ tóc làm việc trên tóc thật: cắt theo thiết kế trước kỳ quay, nhuộm, uốn, tạo kiểu thời đại. Vấn đề là tóc thật mọc khoảng một chút mỗi tuần; trong một kỳ quay dài, nếu không cắt tỉa định kỳ, tóc ở cảnh quay cuối sẽ dài hơn tóc ở cảnh quay đầu, trong khi trong câu chuyện có thể ngược lại. Tổ tóc lên lịch cắt tỉa và nhuộm chân tóc theo lịch quay.
Một tình huống khác: câu chuyện kéo dài nhiều năm, nhân vật để tóc dài dần. Đoàn phim thường bắt đầu bằng tóc thật ngắn và nối thêm hoặc dùng tóc giả cho các giai đoạn sau, rồi sắp xếp lịch quay để giảm số lần chuyển qua lại. Khi diễn viên phải cạo đầu cho vai, cảnh trước khi cạo phải quay xong trước, hoặc dùng mũ trùm đầu giả (bald cap) phủ lên tóc thật — kỹ thuật này đòi hỏi tay nghề cao vì mép mũ rất dễ lộ.
Ở phim cổ trang, tóc dài, búi, tóc mai, tóc nam thời xưa là khối lượng lớn. Tóc giả được làm hoặc chọn theo nghiên cứu thời kỳ cùng bộ phận phục trang, vì kiểu tóc và trang phục phải nói cùng một thời đại. Tổ tóc giữ ảnh tham chiếu từng kiểu búi, từng cách cài trâm, để lần nào làm cũng giống. Tóc giả dùng nhiều tuần dưới nắng, mồ hôi và khói bụi cũng cần được gội, chải, dựng lại kiểu định kỳ, và có bộ dự phòng cho nhân vật chính.
Giữ liên tục râu tóc qua cả kỳ quay
Râu tóc là nơi lỗi liên tục dễ xảy ra nhất vì gió, mồ hôi, mũ nón, cảnh hành động đều làm chúng đổi dạng. Quy trình phổ biến:
- Chụp ảnh râu tóc từ trước, hai bên, sau gáy và trên đỉnh đầu ngay khi hoàn thiện, lặp lại sau mỗi cảnh có thay đổi.
- Ghi chép kiểu, sản phẩm tạo kiểu, vị trí kẹp, đường rẽ ngôi, độ rối, độ ướt.
- Đánh số mỗi bộ râu, mỗi bộ tóc giả theo nhân vật và giai đoạn câu chuyện; cất riêng trên khối đầu có ghi mã theo quy ước của tổ.
- Đứng gần máy quay giữa các đúp để chải lại sợi bị gió thổi lệch, xử lý sợi dính mồ hôi.
- Cuối ngày gỡ, làm sạch keo, chải, cuộn hoặc giữ nếp trên khối đầu để sáng hôm sau dựng lại nhanh.
- Đối chiếu ảnh khi quay bổ sung hoặc khi một cảnh được quay tiếp sau nhiều ngày gián đoạn.
Một quy ước nhỏ hữu ích: tóc giả và râu của mỗi nhân vật luôn để cùng một chỗ, cùng một chiều trên khối đầu. Khi có người thay ca, họ biết ngay đâu là bộ đang dùng.
Lông mày, tóc mai, lông tay: chi tiết nhỏ hay bị bỏ quên
Một bộ râu dệt kỹ lưỡng sẽ hỏng nếu lông mày của diễn viên vẫn đen nhánh trong khi râu đã bạc trắng. Hoá trang râu tóc là hoá trang toàn bộ phần lông trên cơ thể mà máy quay nhìn thấy: lông mày, lông mi, tóc mai, lông mũi lộ ra, lông tay, lông ngực khi nhân vật cởi áo. Nhân vật già đi hai mươi năm cần tất cả những phần này già đi cùng lúc.
Lông mày có thể được nhuộm tạm bằng màu hoá trang, chải màu bạc, hoặc gắn thêm từng sợi để rậm hơn. Khi thiết kế cần lông mày hoàn toàn khác hình dạng, người hoá trang làm phẳng và che lông mày thật bằng một lớp chất làm phẳng chuyên dụng, phủ màu da, rồi vẽ hoặc gắn lông mày mới. Kỹ thuật che lông mày đòi hỏi tay nghề vì lớp che rất dễ lộ vân dưới ánh sáng xiên.
Tóc mai và gáy là chỗ nối giữa tóc giả và tóc thật. Tóc thật của diễn viên ở vùng này thường được nhuộm cùng màu tóc giả, hoặc tóc giả được thiết kế có phần gáy, phần mai dệt kỹ để che. Với nhân vật có cảnh quay từ phía sau, gáy là vùng khán giả nhìn thấy nhiều nhất.
Lông tay, lông ngực thường chỉ được nghĩ tới khi đã đến trường quay. Đọc kỹ kịch bản để biết cảnh nào nhân vật xắn tay áo, cởi áo, giúp tổ tóc chuẩn bị từ trước thay vì xoay xở trong mười phút.
An toàn và vệ sinh khi làm râu tóc
Keo và chất tẩy đi theo cặp. Keo dán lưới ren, keo dán râu phải dùng cùng chất tẩy tương thích. Gỡ khi keo chưa mềm là cách nhanh nhất để làm rách lưới và kích ứng da, nhất là vùng má, môi trên vốn mỏng.
Thử dị ứng trước kỳ quay. Mỗi diễn viên phản ứng khác nhau với keo, chất tẩy, cồn. Thử trước trên một vùng da nhỏ và ghi lại kết quả.
Không dùng chung đồ chưa làm sạch. Tóc giả, râu, lược, kẹp đi từ đầu người này sang đầu người khác phải được làm sạch. Với diễn viên quần chúng thay đổi hằng ngày, nguyên tắc này càng quan trọng.
Nhiệt và hoá chất. Máy tạo kiểu nhiệt, hơi nước, dung dịch uốn duỗi trên tóc thật cần đúng nhiệt độ cho từng loại sợi. Sợi tổng hợp không chịu nhiệt có thể chảy khi gặp nhiệt cao.
Thời gian đeo và nghỉ cho da. Da dưới lưới ren và keo dán bị bí cả ngày. Khi lịch quay cho phép, gỡ râu vào giờ nghỉ dài, làm sạch và để da thở rồi gắn lại; theo dõi những vùng đỏ rát kéo dài qua nhiều ngày và báo cho đoàn nếu cần điều chỉnh lịch.
Câu hỏi thường gặp
Râu giả trong phim làm bằng tóc người hay sợi nhân tạo?
Cả hai, cùng với lông động vật đã xử lý. Tóc người và một số loại lông cho cảm giác tự nhiên nhất dưới cận cảnh; sợi tổng hợp rẻ hơn, giữ nếp tốt nhưng có thể bóng hơn. Người làm thường pha nhiều màu và nhiều loại sợi để râu có chiều sâu như râu thật.
Vì sao râu giả trong một số phim trông rất giả?
Thường do một màu duy nhất, mật độ đều từ mép vào giữa, hướng sợi sai so với cách râu mọc, mép lưới ren quá dày hoặc phản sáng, hoặc keo bóng lộ dưới đèn. Ánh sáng xiên và ống kính độ phân giải cao làm lộ những lỗi mà mắt thường không thấy.
Dệt một bộ râu lưới ren mất bao lâu?
Phụ thuộc mật độ, độ dài và tay nghề; một bộ râu đầy đủ có thể mất nhiều ngày làm việc liên tục vì mỗi nút chỉ mang một hoặc vài sợi. Đó là lý do bộ râu dệt được xem là tài sản của đoàn phim và được bảo quản kỹ.
Diễn viên để râu thật có tốt hơn đeo râu giả không?
Râu thật tự nhiên nhất và đỡ thời gian gắn, nhưng phải phù hợp lịch quay: nếu câu chuyện cần cả cảnh có râu và cảnh cạo râu, diễn viên không thể mọc lại kịp giữa các ngày quay. Đoàn phim thường kết hợp: để râu thật cho phần lớn, dùng râu giả hoặc sắp lịch hợp lý cho phần còn lại.
Người muốn học làm tóc giả, râu giả cho phim nên học gì?
Học nền tảng làm tóc (cắt, tạo kiểu, nhuộm), rồi học kỹ thuật dệt lưới ren qua khoá học hoặc theo người có nghề, tập trên khối đầu với nhiều mẫu nhỏ trước. Kiên nhẫn và mắt nhìn hướng sợi quan trọng hơn tốc độ. Hồ sơ ảnh cận cảnh mép lưới là thứ người tuyển nhìn đầu tiên.