Kịch Noh là loại hình sân khấu cổ điển của Nhật Bản, hình thành vào thế kỷ XIV, kết hợp múa, hát, nhạc và diễn xuất rất chậm, tiết chế. Mặt nạ Noh là linh hồn mỹ thuật của loại hình này: những gương mặt khắc từ gỗ, phủ lớp bột trắng mịn, thường chỉ do vai chính đeo, có biểu cảm trung tính đến mức chỉ cần diễn viên nghiêng đầu lên hay xuống là gương mặt như vui lên hay buồn đi.
Năm 2008, UNESCO ghi nhận Nōgaku (gồm Noh và hài kịch Kyōgen) là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, sau khi đã tuyên bố từ năm 2001. Bài này giới thiệu Noh ở mức người xem mới, các nhóm mặt nạ và vài gương mặt tiêu biểu, cách một chiếc mặt nạ được làm ra, và vì sao mặt nạ Noh là bài học lớn cho bất kỳ ai làm mặt nạ.
Noh là gì: vài nét để xem không bỡ ngỡ
Noh được định hình dưới tay hai cha con Kan'ami và Zeami vào nửa sau thế kỷ XIV, với sự bảo trợ của tướng quân Ashikaga Yoshimitsu. Zeami còn để lại các khảo luận về nghệ thuật diễn, nổi tiếng nhất là Fūshikaden, trong đó ông bàn về vẻ đẹp kín đáo, sâu lắng mà người Nhật gọi là yūgen. Đến nay, nhiều vở Noh vẫn là các vở do chính Zeami viết hoặc chỉnh sửa.
Một buổi Noh có sân khấu gỗ bách vuông, mái riêng, phía sau là tấm vách vẽ cây thông lớn, một lối đi dài có lan can nối với hậu trường. Bên phải sân khấu là dàn đồng ca, phía sau là bốn nhạc công với sáo và các loại trống. Diễn viên chính gọi là shite, thường đeo mặt nạ; vai phụ đối diện là waki, không đeo mặt nạ.
Nhịp diễn rất chậm, động tác được cách điệu tối đa: một bước trượt chân, một cái nâng quạt có thể mang nhiều nghĩa. Xen giữa các vở Noh là Kyōgen, hài kịch ngắn nói gần lời thường, ít dùng mặt nạ hơn, giúp khán giả nghỉ ngơi. Người mới xem nên đọc trước tóm tắt vở và chọn ngồi chỗ nhìn rõ lối đi, vì những lúc nhân vật bước ra là lúc mặt nạ đẹp nhất. Một buổi diễn có thể kéo dài vài giờ với nhiều vở; ở các nhà hát lớn, khách có thể chỉ chọn xem một phần chương trình.
Các nhóm mặt nạ Noh và vài gương mặt tiêu biểu
Mặt nạ Noh có hàng trăm mẫu, nhưng thường được chia theo nhóm nhân vật. Bảng dưới chọn vài gương mặt dễ gặp:
| Nhóm | Ví dụ | Nét nhận diện |
|---|---|---|
| Ông lão | Các mặt nạ lão nhân | Nếp nhăn, râu cằm, vẻ trầm tĩnh |
| Nam giới | Mặt nạ chàng trai quý tộc, chiến binh trẻ | Mày vẽ cao trên trán, răng đen, vẻ thanh nhã |
| Nữ giới | Ko-omote (cô gái trẻ), Fukai (người phụ nữ trung niên) | Mặt trái xoan trắng, tóc vẽ mảnh rẽ giữa, mày cao, môi hé |
| Nhân vật giận dữ, oán hận | Hannya | Hai sừng, mắt kim loại, miệng rộng, nửa trên buồn nửa dưới dữ |
| Nhân vật siêu nhiên, quái vật | Các mặt nạ quỷ, thú | Mắt lồi, hàm lớn, màu mạnh hơn hẳn |
Trong mỗi nhóm lại có nhiều biến thể theo tuổi, địa vị và tâm trạng nhân vật; một đoàn Noh lâu đời có thể giữ hàng trăm mặt nạ, nhiều chiếc có tuổi đời vài trăm năm và được truyền qua nhiều thế hệ diễn viên. Điều đáng chú ý là các mặt nạ nữ giới, nhất là ko-omote, có biểu cảm gần như trống. Đó không phải sự thiếu kỹ năng mà là chủ ý: gương mặt trung tính để ánh sáng, góc nghiêng và diễn xuất "điền" cảm xúc vào.
Ko-omote và hannya: hai cực của gương mặt
Ko-omote là mặt nạ cô gái trẻ: má đầy, da trắng mịn, mày được vẽ cao trên trán theo thẩm mỹ quý tộc xưa, vài sợi tóc đen mảnh rẽ ngôi giữa, môi đỏ hé để lộ hàm răng nhuộm đen. Nhìn thẳng, ko-omote như đang mỉm cười rất nhẹ hoặc không biểu lộ gì. Khi diễn viên ngẩng mặt lên, ánh sáng chiếu vào má và miệng, gương mặt như tươi lên; khi cúi xuống, bóng đổ vào mắt và khoé miệng, gương mặt như buồn đi. Người Nhật gọi hai động tác này là terasu (soi sáng) và kumorasu (làm mờ).
Hannya là mặt nạ người phụ nữ bị ghen tuông, oán giận biến đổi, nổi tiếng nhất trong các mặt nạ Noh với người nước ngoài. Hai sừng nhọn, mắt mạ kim loại, miệng rộng đến mang tai với răng nanh. Điều tinh tế là nửa trên của gương mặt, đôi mày nhíu và ánh mắt, lại chứa nỗi đau và buồn; nửa dưới mới là cơn giận. Khi diễn viên cúi xuống, hannya trông buồn thảm; khi ngẩng lên, nó trở nên dữ dội.
Hai mặt nạ này cho thấy nguyên lý cốt lõi của mặt nạ Noh: không đóng khung cảm xúc vào một nét cố định, mà khắc một gương mặt đủ mơ hồ để chuyển động của người đeo làm nó sống. Hannya ngày nay còn đi vào hình xăm, truyện tranh, thời trang, thường bị hiểu đơn giản là "mặt quỷ". Biết chuyện phía sau giúp người dùng hình ảnh này tôn trọng hơn.
Một chiếc mặt nạ Noh được làm thế nào
Mặt nạ Noh do những người thợ chuyên nghiệp làm, mỗi chiếc mất nhiều tuần. Các bước chính thường được mô tả như sau:
- Chọn gỗ. Gỗ bách Nhật (hinoki) đã phơi khô lâu năm là vật liệu phổ biến nhất, vì thớ mịn, nhẹ, ít nứt.
- Đẽo phôi theo mẫu. Người thợ dùng các mẫu đo truyền đời để đẽo phôi, giữ đúng tỷ lệ của từng kiểu mặt nạ; nhiều mặt nạ ngày nay là bản phỏng theo những chiếc nổi tiếng từ nhiều thế kỷ trước.
- Khắc chi tiết, khoét mặt trong. Mặt trong được khoét mỏng cho nhẹ và vừa mặt; lỗ mắt rất nhỏ, có lỗ nhỏ ở mũi và miệng để thở và phát âm.
- Phủ lớp nền. Bột trắng làm từ vỏ sò nghiền (gofun) trộn với keo da được quét nhiều lớp, chà nhẵn giữa mỗi lớp để có bề mặt mịn như da.
- Vẽ màu. Phủ màu da, vẽ tóc từng sợi bằng bút cực mảnh, mày, môi, răng; với mặt nạ quỷ, mắt có thể được gắn kim loại.
- Làm cũ có chủ đích. Nhiều mặt nạ được làm cho trông có tuổi để hợp với bộ mặt nạ cổ của đoàn diễn.
Mặt nạ Noh thường hơi nhỏ hơn gương mặt người đeo, nên từ góc nghiêng có thể thấy cằm và đường hàm thật của diễn viên. Khán giả mới hay thấy lạ, nhưng đây là một phần quy ước của sân khấu Noh. Với người làm mặt nạ, bài học ở đây là sự kiên nhẫn: lớp nền mịn và nét tóc mảnh chỉ đạt được khi chấp nhận làm chậm, làm nhiều lớp.
Đeo mặt nạ Noh: nhìn qua lỗ kim, diễn bằng cả cơ thể
Lỗ mắt của mặt nạ Noh nhỏ đến mức diễn viên gần như chỉ thấy một khoảng rất hẹp phía trước. Để không bước hụt khỏi sân khấu không có tường bao, họ dựa vào các cây cột: cột góc trước bên trái thường được gọi là metsuke-bashira, nghĩa là cột để định hướng mắt. Nhiều năm tập luyện biến cách di chuyển này thành bản năng.
Trước khi ra sân khấu, diễn viên chính ngồi trong căn phòng có gương lớn ở cuối lối đi, đeo mặt nạ và nhìn hình mình trong gương một lúc. Đây là khoảnh khắc nghệ sĩ bước vào vai, được giới làm nghề coi trọng. Mặt nạ được cầm nắm cẩn thận, luôn giữ ở mép, không chạm tay vào mặt trước.
Vì gương mặt không đổi, mọi cảm xúc phải truyền qua tư thế, nhịp bước, góc nghiêng đầu và giọng hát. Một bàn tay đưa lên ngang mắt là khóc; một cái cúi đầu thật chậm là buồn lắng. Đây là điểm mà người chơi hoá trang và cosplay có thể học: khi đeo mặt nạ che kín, hãy dùng cơ thể để kể chuyện thay cho nét mặt.
Kyōgen: tiếng cười đi cùng Noh và những mặt nạ hài
Nói đến Noh mà bỏ qua Kyōgen là thiếu một nửa. Trong một chương trình truyền thống, các vở Kyōgen ngắn được diễn xen giữa các vở Noh. Nếu Noh là thơ, là bi kịch, là thế giới của quý tộc, chiến binh và những nhân vật u hoài bước ra từ truyện cổ, thì Kyōgen là văn xuôi đời thường: người hầu láu cá, ông chủ keo kiệt, vợ chồng cãi nhau, kẻ khoác lác bị lật tẩy. Nhân vật người hầu Tarō-kaja xuất hiện trong rất nhiều vở và là gương mặt quen nhất của Kyōgen.
Phần lớn vai Kyōgen diễn mặt trần, nét mặt được phép biểu cảm rõ hơn nhiều so với Noh. Mặt nạ chỉ dùng cho một số vai đặc biệt: con vật như cáo, khỉ, các ông lão, cô gái có gương mặt tròn má phính bị đem ra trêu, hay những nhân vật kỳ quái. So với mặt nạ Noh, mặt nạ Kyōgen có nét phóng đại, hài hước, miệng thường cười hoặc méo, dễ đọc ngay từ xa.
Với người làm mặt nạ và người chơi hoá trang, cặp Noh – Kyōgen là ví dụ hay về việc cùng một truyền thống có thể nuôi hai cách tạo hình ngược nhau: một bên gương mặt mơ hồ để chuyển động lấp đầy, một bên gương mặt cường điệu để tiếng cười đến ngay. Khi tự thiết kế mặt nạ, hãy hỏi trước: nhân vật này cần người xem đoán dần, hay cần người xem hiểu ngay?
Mặt nạ Noh với người yêu hoá trang: học gì, tránh gì
Mặt nạ Noh truyền cảm hứng cho người làm mặt nạ, người vẽ, người chơi cosplay. Một vài gợi ý:
- Khi tự làm một mặt nạ lấy cảm hứng Noh bằng giấy bồi hay đất sét nhẹ, thử nghiêng mặt nạ dưới đèn để xem biểu cảm đổi thế nào; đó là bài tập rất tốt về điêu khắc gương mặt.
- Nếu đeo mặt nạ kiểu hannya hay ko-omote ở sự kiện, khoét rộng lỗ mắt hơn bản gốc nhiều lần; mặt nạ thật vốn không dành cho việc đi lại giữa đám đông.
- Gọi đúng tên: một mặt nạ in hình hannya mua ở chợ là mặt nạ lưu niệm, không phải mặt nạ Noh; mặt nạ Noh thật là đồ thủ công giá trị cao của các đoàn diễn và người sưu tầm.
- Tránh dùng hannya như "mặt quỷ" để doạ trẻ hay kết hợp với máu me; câu chuyện của nó là nỗi đau và cơn giận của con người.
- Nếu có dịp xem Noh, giữ yên lặng, không chụp ảnh khi chưa được phép; nhiều nhà hát có phần giới thiệu ngắn hoặc phụ đề cho khách nước ngoài.
Kabuki, loại hình sân khấu Nhật Bản ra đời muộn hơn, đi con đường ngược lại: không đeo mặt nạ mà vẽ thẳng lên mặt. Cách trang điểm ấy có bài riêng trong chuyên mục này.
Câu hỏi thường gặp
Noh và kabuki khác nhau thế nào?
Noh hình thành từ thế kỷ XIV, nhịp chậm, tiết chế, vai chính đeo mặt nạ gỗ. Kabuki ra đời đầu thế kỷ XVII, sôi động, nhiều màn biến hoá sân khấu, diễn viên không đeo mặt nạ mà trang điểm đậm trên mặt.
Có phải ai trên sân khấu Noh cũng đeo mặt nạ?
Không. Thường chỉ vai chính và một số vai đi cùng đeo mặt nạ. Vai phụ đối diện, dàn đồng ca và nhạc công không đeo. Có cả vai chính trong một số vở diễn mặt trần, khi đó gương mặt cũng phải giữ trung tính như mặt nạ.
Vì sao mặt nạ Noh lại nhỏ hơn mặt người?
Đây là quy ước của sân khấu Noh, cho thấy người diễn và vai diễn cùng tồn tại trên một thân thể. Cằm thật lộ ra một chút ở góc nghiêng, và khán giả quen xem chấp nhận đó là một phần thẩm mỹ.
Mặt nạ hannya có phải mặt nạ quỷ?
Hannya thể hiện một người phụ nữ bị ghen tuông và oán hận biến đổi, nên mang sừng và nanh. Nhưng nửa trên gương mặt chứa nỗi buồn, nên trong vở diễn nó gợi thương cảm nhiều hơn là chỉ đáng sợ.
Người nước ngoài xem Noh có hiểu không?
Có thể thưởng thức được nếu chuẩn bị: đọc tóm tắt vở, dùng phụ đề hoặc tai nghe hướng dẫn nếu nhà hát có, tập trung vào mặt nạ, trang phục, nhịp nhạc. Không cần hiểu từng lời để cảm được không khí.
Mặt nạ Noh thật có mua được không?
Có những người thợ làm mặt nạ Noh nhận đặt làm và bán cho người sưu tầm, giá rất cao vì công phu. Mặt nạ cổ thuộc các đoàn diễn, bảo tàng, nhiều chiếc được bảo vệ như tài sản văn hoá. Hàng lưu niệm phổ biến là bản mô phỏng.