Xưởng hoá trang hiệu ứng dùng nhiều nhóm vật liệu có rủi ro: dung môi và chất tẩy bay hơi, bụi thạch cao và bột độn, nhựa hai thành phần, silicone và chất xúc tác, cao su lỏng gốc mủ tự nhiên, sơn phun, keo, cồn dễ cháy, cùng nhiệt từ lò nung và dụng cụ nóng. Nguyên tắc an toàn cốt lõi gồm bốn điều: biết mình đang dùng gì (đọc nhãn và phiếu an toàn hoá chất), đưa hơi và bụi ra khỏi vùng thở bằng thông gió, chặn tiếp xúc bằng đồ bảo hộ đúng loại, và chuẩn bị cho sự cố trước khi nó xảy ra.
Bài này trình bày các nguyên tắc ở mức nghề nghiệp chung, không phải công thức hay hướng dẫn pha chế. Mỗi sản phẩm có đặc tính riêng; nguồn chỉ dẫn cao nhất luôn là nhãn, hướng dẫn của nhà sản xuất và phiếu an toàn hoá chất đi kèm, cùng quy định an toàn lao động hiện hành. Với vấn đề sức khoẻ cụ thể, hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia an toàn lao động.
Nhận diện mối nguy theo nhóm vật liệu
Bảng dưới gom các nhóm vật liệu thường gặp và kiểu rủi ro chính ở mức nguyên lý. Đặc tính từng sản phẩm có thể khác; luôn đối chiếu phiếu an toàn.
| Nhóm vật liệu | Rủi ro chính | Kiểm soát cơ bản |
|---|---|---|
| Dung môi, chất tẩy keo, cồn | Hơi gây chóng mặt, kích ứng; dễ cháy | Thông gió, đậy nắp ngay, tránh nguồn lửa và tia lửa |
| Thạch cao, bột độn, bụi chà nhám | Bụi mịn vào đường thở, mắt | Pha nhẹ tay, làm ướt khi dọn, khẩu trang lọc bụi phù hợp |
| Nhựa hai thành phần | Kích ứng da, một số loại có thể gây mẫn cảm; toả nhiệt khi đóng rắn | Găng phù hợp, thông gió, pha đúng lượng, không đổ khối lớn tuỳ tiện |
| Silicone và chất xúc tác | Kích ứng da, mắt khi chưa đóng rắn | Găng, kính, đọc hướng dẫn tương thích |
| Cao su lỏng, cao su xốp | Dị ứng latex; mùi từ chất phụ gia | Hỏi về dị ứng, găng không phải latex, thông gió |
| Sơn phun, màu phun cồn | Sương sơn và dung môi lơ lửng trong không khí | Phun trong khu có hút khí, mặt nạ phù hợp |
| Lò nung, súng nhiệt, dụng cụ nóng | Bỏng, cháy, khói khi vật liệu quá nhiệt | Khu riêng, không để vật dễ cháy gần, có bình chữa cháy |
Một rủi ro hay bị coi nhẹ: thạch cao sinh nhiệt khi đông kết. Một khối thạch cao lớn bao kín một phần cơ thể có thể gây bỏng nặng. Đây là lý do khuôn cơ thể người được làm bằng vật liệu dành cho da, và thạch cao chỉ dùng làm lớp vỏ băng mỏng bên ngoài theo đúng hướng dẫn, không bao giờ đổ khối bao kín tay, chân.
Đọc nhãn và phiếu an toàn hoá chất trước khi mở nắp
Mỗi hoá chất thương mại thường đi kèm nhãn có hình đồ cảnh báo (các biểu tượng trong khung hình thoi viền đỏ theo hệ thống hài hoà toàn cầu GHS) và phiếu an toàn hoá chất (thường gọi theo tiếng Anh là SDS). Phiếu này được chia thành nhiều mục chuẩn, trong đó các mục người làm xưởng cần đọc trước tiên là: nhận diện mối nguy, biện pháp sơ cứu, xử lý khi cháy, xử lý khi tràn đổ, bảo quản, và kiểm soát phơi nhiễm – bảo hộ cá nhân.
Cách đọc thực dụng: trước khi dùng một sản phẩm lần đầu, đọc ba câu hỏi — nó gây hại qua đường nào (hít, da, mắt, nuốt), cần đồ bảo hộ gì cụ thể (loại găng, loại mặt nạ), và nếu dính vào người thì làm gì ngay. Ghi tóm tắt ba câu trả lời đó lên một tấm thẻ dán gần nơi để sản phẩm. Phiếu đầy đủ được lưu trong một tập hồ sơ ai trong xưởng cũng biết chỗ.
Nếu một sản phẩm không có nhãn rõ ràng, không có phiếu an toàn, hoặc được sang chiết vào lọ không ghi gì, đừng dùng trên người và cân nhắc kỹ khi dùng trong xưởng. Sang chiết là thói quen nguy hiểm phổ biến trong xưởng nhỏ: vài tháng sau, không ai còn nhớ lọ đó chứa gì. Lọ chiết ra phải được ghi tên sản phẩm và ngày.
Thông gió: đưa hơi và bụi ra khỏi vùng thở
Ưu tiên kiểm soát tại nguồn. Theo nguyên lý thứ bậc kiểm soát trong an toàn lao động, thứ tự ưu tiên là loại bỏ hoặc thay thế vật liệu nguy hiểm hơn bằng vật liệu ít nguy hiểm hơn, rồi tới biện pháp kỹ thuật như thông gió, rồi tới quy trình làm việc, và cuối cùng mới là đồ bảo hộ cá nhân. Đồ bảo hộ là lớp phòng vệ cuối, không phải lớp duy nhất.
Hút cục bộ tốt hơn quạt thổi chung. Một quạt hút đặt gần chỗ pha, chỗ phun, kéo hơi đi ra ngoài trời, hiệu quả hơn nhiều so với quạt thổi tung hơi khắp phòng. Luồng khí nên đi từ phía người làm qua vùng làm việc rồi ra ngoài, không ngược lại qua mặt người.
Có đường cấp khí sạch. Hút ra mà không có chỗ cho khí sạch vào thì hiệu quả kém. Cửa sổ, cửa ra vào phía đối diện quạt hút giúp tạo dòng khí.
Không làm ở nơi sinh hoạt. Phòng ngủ, bếp, phòng khách không phải xưởng. Hơi dung môi, bụi mịn bám lại trên đồ đạc, chăn gối; trẻ em và thú cưng trong nhà không có đồ bảo hộ.
Mùi không phải thước đo. Một số hơi độc không có mùi rõ, một số mùi mạnh lại ít độc hơn. Quen mùi không có nghĩa là an toàn; cảm giác đau đầu, chóng mặt, buồn nôn là dấu hiệu phải ra chỗ thoáng ngay.
Đồ bảo hộ cá nhân: chọn đúng loại, đeo đúng cách
Đồ bảo hộ chỉ hiệu quả khi đúng loại cho đúng mối nguy. Những nguyên tắc chung:
- Găng tay: găng nitrile dùng một lần phù hợp với nhiều vật liệu xưởng hoá trang, nhưng không phải tất cả; phiếu an toàn của từng sản phẩm thường ghi loại găng phù hợp. Găng latex không phù hợp cho người dị ứng latex, và một số chất có thể ảnh hưởng tới quá trình đóng rắn của silicone — đọc hướng dẫn tương thích.
- Bảo vệ mắt: kính bảo hộ khi pha, đổ, chà nhám, phun. Bắn vào mắt là tai nạn thường gặp nhất khi khuấy vật liệu lỏng.
- Bảo vệ hô hấp: khẩu trang lọc bụi chỉ lọc bụi, không lọc hơi dung môi; với hơi hữu cơ cần mặt nạ có phin lọc phù hợp. Mặt nạ phải kín khít với khuôn mặt (râu làm hở), phin lọc có hạn sử dụng và cần thay theo hướng dẫn.
- Quần áo: tạp dề hoặc áo làm việc riêng, tay dài khi làm với vật liệu dễ bắn; không mặc đồ làm xưởng về nhà ngồi lên giường.
- Giày kín mũi: tránh rơi dụng cụ, đổ hoá chất lên chân.
- Tóc buộc gọn khi làm gần máy quay, máy khoan, lò nung.
Đồ bảo hộ hỏng, rách, hết hạn cần được thay. Găng thủng nhỏ cũng đủ cho chất lỏng lọt vào và bị găng giữ sát da lâu hơn — tệ hơn cả không đeo.
Chống cháy và bảo quản trong xưởng nhỏ
Nhiều vật liệu hoá trang dễ cháy: cồn, dung môi, sơn phun, giẻ lau thấm dung môi. Một quy trình cơ bản cho xưởng nhỏ:
- Giữ lượng chất dễ cháy trong xưởng ở mức tối thiểu cần dùng; phần còn lại cất ở nơi thoáng mát, xa nguồn nhiệt, đúng hướng dẫn bảo quản.
- Đậy nắp ngay sau khi dùng; không để lọ mở trên bàn khi đi làm việc khác.
- Không hút thuốc, không dùng lửa trần trong xưởng; giữ lò nung, súng nhiệt, máy sấy cách xa khu pha dung môi.
- Giẻ, khăn giấy thấm dung môi, sơn, một số loại dầu cho vào thùng kim loại có nắp, xử lý theo hướng dẫn trong phiếu an toàn; một số loại giẻ thấm dầu có thể tự bốc nóng nếu vứt thành đống.
- Có bình chữa cháy phù hợp, biết vị trí và cách dùng; lối thoát không bị chắn bởi đồ đạc.
- Không để chung các hoá chất mà phiếu an toàn ghi là không tương thích.
- Ghi nhãn mọi lọ chiết, ghi ngày mở, loại bỏ sản phẩm hết hạn theo hướng dẫn xử lý chất thải của địa phương, không đổ xuống cống.
Những bước này nghe như thủ tục nhưng phần lớn tai nạn trong xưởng nhỏ xảy ra vì bỏ qua một trong số đó trong lúc vội.
Khi vật liệu đặt lên người khác: diễn viên và người mẫu
Xưởng là nơi người làm tự chịu rủi ro với đồ bảo hộ; ghế hoá trang là nơi một người khác — diễn viên, người mẫu — chịu rủi ro mà không có đồ bảo hộ. Vì vậy nguyên tắc ở đây chặt hơn: chỉ dùng vật liệu được nhà sản xuất ghi rõ là dành cho da, ở đúng vùng cơ thể cho phép, thử dị ứng trước trên một vùng da nhỏ, hỏi về tiền sử dị ứng (đặc biệt latex), và ghi lại sản phẩm đã dùng cho từng người.
Vật liệu dành cho xưởng như nhựa đúc, silicone làm khuôn công nghiệp, dung môi pha loãng không bao giờ đặt trực tiếp lên da, dù chúng trông giống loại dành cho da. Miếng đắp đúc từ vật liệu xưởng phải được làm sạch và đóng rắn hoàn toàn theo hướng dẫn trước khi gắn. Khu vực quanh mắt, mũi, miệng chỉ dùng sản phẩm có nhãn cho phép; chất tẩy, cồn không được để chảy vào mắt.
Khi lấy khuôn cơ thể người, các nguyên tắc an toàn càng nghiêm: đường thở luôn thông, có người hỗ trợ, có tín hiệu dừng thống nhất trước, vật liệu không sinh nhiệt đáng kể, và người được lấy khuôn có quyền dừng bất cứ lúc nào. Đây là thao tác cần người có kinh nghiệm dẫn dắt.
Xử lý sự cố: chuẩn bị trước, làm đúng lúc
Có sẵn chỗ rửa. Nước sạch chảy được gần khu làm việc, chai rửa mắt hoặc vòi rửa mắt nếu xưởng dùng nhiều chất lỏng. Khi hoá chất bắn vào mắt, rửa ngay với nhiều nước theo hướng dẫn sơ cứu trên phiếu an toàn và đi khám.
Dính lên da. Cởi bỏ găng, quần áo dính hoá chất, rửa da theo hướng dẫn của phiếu an toàn. Không dùng dung môi để rửa hoá chất khác khỏi da trừ khi hướng dẫn cho phép.
Hít phải hơi. Đưa người ra chỗ thoáng khí, theo dõi; triệu chứng nặng hoặc kéo dài thì gọi cấp cứu hoặc đi khám, mang theo phiếu an toàn của sản phẩm.
Tràn đổ. Dùng vật liệu thấm phù hợp, thông gió, đeo bảo hộ khi dọn, thu gom vào thùng có nắp và xử lý theo hướng dẫn.
Ghi lại. Mọi sự cố, kể cả nhỏ, được ghi lại để tìm nguyên nhân và sửa quy trình. Xưởng an toàn không phải xưởng chưa từng có sự cố, mà là xưởng học được từ từng lần suýt xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Làm khuôn, đúc miếng đắp ở nhà có an toàn không?
Rủi ro phụ thuộc vật liệu và điều kiện. Với vật liệu có hơi, bụi hay cần nhiệt, nhà ở thường thiếu thông gió, thiếu chỗ cất riêng và có trẻ em, thú cưng. Nếu buộc phải làm, dành một khu riêng thông thoáng, đọc phiếu an toàn, đeo bảo hộ đúng loại, và bắt đầu với vật liệu ít nguy hiểm nhất.
Khẩu trang y tế có dùng được khi chà nhám thạch cao không?
Khẩu trang y tế thông thường không được thiết kế để lọc bụi mịn trong xưởng và thường không kín khít. Nên dùng khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, đeo kín mặt, kết hợp làm ướt khi dọn để bụi không bay. Với hơi dung môi, khẩu trang lọc bụi không có tác dụng.
Vì sao một số người bị dị ứng sau nhiều tháng dùng một vật liệu?
Một số chất có thể gây mẫn cảm: lần tiếp xúc đầu không sao, nhưng sau nhiều lần cơ thể phản ứng ngày càng mạnh. Vì vậy cần giảm tiếp xúc ngay từ đầu bằng găng, thông gió, chứ không đợi đến khi có triệu chứng. Khi đã bị dị ứng, hỏi bác sĩ và tránh nhóm vật liệu đó.
Có cần lưu phiếu an toàn hoá chất cho xưởng nhỏ không?
Nên lưu. Phiếu an toàn là tài liệu cần mở ra ngay khi có sự cố, và là thứ bác sĩ cần xem khi khám người bị phơi nhiễm. Với xưởng nhỏ, một tập hồ sơ đơn giản xếp theo tên sản phẩm, để ở nơi ai cũng biết, là đủ.
Diễn viên kêu rát khi đang gắn miếng đắp thì làm gì?
Dừng lại, gỡ phần đang gây rát bằng đúng chất tẩy, làm sạch và quan sát da. Không cố hoàn thành vì lịch quay. Ghi lại sản phẩm đã dùng, báo người phụ trách, và nếu phản ứng nặng hoặc kéo dài, đưa diễn viên đi khám. Lần sau thử dị ứng với sản phẩm thay thế.
Silicone dành cho da và silicone làm khuôn có khác nhau không?
Có thể khác về thành phần, độ tinh khiết, cách đóng rắn và mục đích được nhà sản xuất cho phép. Chỉ sản phẩm ghi rõ dùng cho da mới đặt lên da; silicone làm khuôn công nghiệp dùng trong xưởng. Đừng suy luận từ tên gọi chung, hãy đọc nhãn và phiếu an toàn.