Carnival Rio de Janeiro là lễ hội hoá trang lớn của Brazil, nổi tiếng nhất với cuộc thi diễu hành của các trường samba (escolas de samba) trên đường diễu hành Sambódromo: mỗi trường mang hàng nghìn người, xe hoa khổng lồ, dàn trống hùng hậu và những bộ trang phục kết lông vũ, kim sa, diễn trọn một chủ đề trong hơn một giờ trước ban giám khảo. Song song là hàng trăm bloco, các nhóm diễu hành đường phố miễn phí, nơi ai cũng có thể hoá trang và nhảy theo.
Lễ hội thường rơi vào tháng Hai hoặc đầu tháng Ba, ngày thay đổi theo từng năm. Để có vài ngày rực rỡ ấy, mỗi trường samba chuẩn bị gần như cả năm. Bài này giải thích cấu trúc một đoàn diễu hành, trang phục được làm ra sao, khác biệt giữa Sambódromo và bloco, cùng vài điều nên biết nếu bạn muốn đi xem hay mượn cảm hứng carnival cho một bữa tiệc.
Vài nét lịch sử: từ trò té nước đến trường samba
Như nhiều lễ hội hoá trang ở châu Âu và châu Mỹ, carnival ở Brazil có gốc từ truyền thống vui chơi trước một mùa kiêng khem trong lịch phương Tây. Người Bồ Đào Nha mang sang trò chơi entrudo: ném nước, bột, quả sáp đựng nước thơm vào nhau trên đường phố, ồn ào và nhiều khi khá thô. Dần dần, giới khá giả tổ chức dạ hội hoá trang kiểu châu Âu, còn đường phố có các đoàn diễu hành và nhóm nhạc.
Yếu tố làm nên bản sắc carnival Rio là văn hoá của người Brazil gốc Phi, đặc biệt là samba, hình thành ở các khu dân cư lao động của Rio đầu thế kỷ XX. Trường samba đầu tiên thường được ghi nhận là Deixa Falar, ra đời cuối thập niên 1920; chữ "trường" được dùng như một cách tự hào rằng ở đây người ta "dạy" samba. Từ đó, các trường samba gắn với từng khu phố, trở thành tổ chức cộng đồng có lịch tập, có thành viên trung thành qua nhiều thế hệ.
Năm 1984, Sambódromo, đường diễu hành cố định với khán đài hai bên do kiến trúc sư Oscar Niemeyer thiết kế, được khánh thành. Cuộc thi của các trường samba hàng đầu diễn ra ở đây, được truyền hình rộng rãi và trở thành hình ảnh mà phần lớn thế giới nghĩ tới khi nghe chữ "carnival Rio".
Cấu trúc một đoàn diễu hành ở Sambódromo
Chủ đề (enredo) và bài samba chủ đề. Mỗi năm, mỗi trường chọn một chủ đề: một nhân vật lịch sử, một vùng đất, một câu chuyện dân gian, một vấn đề xã hội. Bài samba sáng tác riêng cho chủ đề được cả đoàn hát suốt cuộc diễu hành. Mọi thứ từ xe hoa đến từng bộ trang phục đều phục vụ việc kể câu chuyện ấy.
Đội mở màn (comissão de frente). Nhóm nhỏ đi đầu, thường biểu diễn một tiết mục dàn dựng công phu để chào khán giả và giám khảo, giới thiệu chủ đề.
Các cánh (alas). Đoàn chia thành nhiều cánh, mỗi cánh hàng chục đến hàng trăm người mặc cùng một bộ trang phục, đại diện cho một "chương" của câu chuyện. Trong đó có cánh các bà baianas mặc váy xoè rộng xoay tròn, một hình ảnh truyền thống tôn vinh những người phụ nữ gốc Bahia trong lịch sử samba.
Xe hoa (carros alegóricos). Những khối trang trí khổng lồ có người đứng biểu diễn, chuyển động bằng cơ khí và ánh sáng, minh hoạ các cảnh lớn của chủ đề.
Cặp mestre-sala và porta-bandeira. Một nam một nữ trong trang phục lộng lẫy, người nữ cầm cờ của trường, người nam múa quanh để bảo vệ và tôn vinh lá cờ. Đây là một trong những hạng mục được chấm điểm riêng.
Dàn trống (bateria). Hàng trăm tay trống giữ nhịp cho cả đoàn, được coi là trái tim của trường samba.
Trang phục carnival được làm như thế nào
Đằng sau mỗi trường samba là một xưởng lớn gọi là barracão, nơi thợ mộc, thợ hàn, thợ may, thợ điêu khắc xốp, hoạ sĩ, thợ đính kết làm việc nhiều tháng. Nhà thiết kế chính của trường (carnavalesco) phác thảo toàn bộ hình ảnh từ chủ đề; từ phác thảo, xưởng làm mẫu cho từng cánh rồi nhân lên hàng trăm bộ giống nhau. Ở Rio có cả một khu tập trung các xưởng của nhiều trường lớn, gọi là Cidade do Samba (Thành phố Samba).
Một bộ trang phục cánh điển hình gồm phần thân may từ vải co giãn hoặc vải ánh kim, phần mũ hoặc khung lưng làm từ dây thép, xốp, nhựa nhẹ, phủ lông vũ, kim sa, đá, gương nhỏ. Các bộ trên xe hoa và của những người biểu diễn nổi bật (destaques) có thể cực kỳ lớn và nặng, với khung đeo trên vai và lưng. Mọi bộ phải được thiết kế để người mặc đi, nhảy, hát liên tục trên quãng đường dài dưới cái nóng mùa hè của Rio. Nguồn lông vũ tự nhiên cũng là chuyện được bàn nhiều trong giới làm trang phục; lông nhân tạo, vải xếp và vật liệu tái chế ngày càng hay được dùng để tạo hiệu ứng tương tự, vừa nhẹ vừa đỡ tốn kém.
Nhiều thành viên trường samba là người dân trong khu phố, tự bỏ công tập luyện suốt nhiều tháng; trang phục của cánh có thể được trường hỗ trợ hoặc thành viên tự chi, tuỳ vai trò. Một phần người diễu hành là khách mua suất tham gia một cánh, mặc trang phục của trường và đi cùng đoàn. Điều này làm cho đoàn diễu hành vừa là cộng đồng, vừa là một ngành công nghiệp sáng tạo lớn.
Sambódromo và bloco: hai mặt của carnival Rio
Người lần đầu đến Rio dịp carnival thường chỉ biết Sambódromo, nhưng phần lớn người dân lại chơi carnival trên phố:
| Khía cạnh | Diễu hành ở Sambódromo | Bloco trên đường phố |
|---|---|---|
| Tính chất | Cuộc thi có chấm điểm giữa các trường samba | Lễ hội đường phố, không thi thố |
| Người tham gia | Thành viên trường, người mua suất trong cánh | Bất kỳ ai muốn đi theo |
| Trang phục | Do trường thiết kế, đồng bộ theo cánh | Tự chọn, thường vui nhộn, đơn giản, chơi chữ |
| Cách xem | Mua vé khán đài | Miễn phí, đi theo nhóm nhạc trên phố |
| Không khí | Hoành tráng, chính xác, căng thẳng chờ điểm | Thoải mái, đông vui, có khi rất chật chội |
| Giờ giấc | Diễn kéo dài đến gần sáng | Nhiều bloco chạy từ sáng sớm đến chiều |
Một số bloco nổi tiếng thu hút hàng trăm nghìn người, như Cordão da Bola Preta ở trung tâm thành phố. Với người thích hoá trang, bloco là nơi dễ tham gia nhất: một chiếc mũ vui, áo lấp lánh, sơn mặt đơn giản là đủ hoà vào dòng người. Trang phục bloco thường hài hước, chơi chữ, châm biếm chuyện thời sự trong năm, và chính sự tự do ấy làm nên nét duyên mà Sambódromo, với các bộ đồ đồng bộ được chấm điểm, không có được.
Ngoài Rio: carnival ở các thành phố khác của Brazil
Carnival Rio nổi tiếng nhất, nhưng không phải kiểu duy nhất ở Brazil. Ở Salvador (bang Bahia), carnival xoay quanh những chiếc xe tải gắn hệ thống âm thanh và sân khấu, gọi là trio elétrico, chở nghệ sĩ hát trên nóc trong khi đám đông đi theo phía dưới. Văn hoá Afro-Brazil ở đây rất đậm, với những nhóm diễu hành có truyền thống trang phục và nhịp trống riêng.
Ở vùng Recife và Olinda (bang Pernambuco), carnival gắn với điệu frevo nhanh, những chiếc ô nhỏ nhiều màu mà người nhảy cầm theo, và những hình nộm khổng lồ được rước qua các con dốc của Olinda. Mỗi nơi một nhịp điệu, một kiểu trang phục, một cách tham gia. Nhiều người Brazil coi carnival ở thành phố quê mình mới là carnival thật, và sẵn lòng giải thích vì sao.
Biết được sự đa dạng này giúp bạn tránh lối nghĩ "carnival Brazil chỉ là lông vũ và bikini". Thực tế, trang phục carnival rất phong phú: từ váy xoè baianas, ô frevo, áo lấp lánh của bloco đến những bộ hoá trang chơi chữ, châm biếm thời sự trên đường phố. Đó là kho ý tưởng lớn cho người tổ chức tiệc theo chủ đề.
Đi xem carnival Rio lần đầu: chuẩn bị gì
Nếu bạn định đến Rio đúng mùa lễ hội, vài điều chuẩn bị sẽ giúp trải nghiệm trọn vẹn hơn:
- Đặt chỗ ở và vé khán đài Sambódromo sớm nhiều tháng; mùa lễ hội là lúc thành phố đông nhất năm.
- Đọc trước thứ tự các trường samba diễn mỗi đêm và chủ đề của họ; biết câu chuyện mỗi trường đang kể giúp bạn hiểu các cánh và xe hoa thay vì chỉ thấy một dòng màu sắc.
- Chuẩn bị tinh thần thức khuya: các đêm thi kéo dài đến gần sáng, mỗi trường diễn hơn một giờ.
- Chọn trang phục nhẹ, thoáng, giày đi bộ tốt; trời nóng ẩm, có thể mưa bất chợt.
- Nếu đi bloco, tra trước lịch và lộ trình, chọn bloco quy mô vừa phải nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi.
- Đi cùng người quen địa phương hoặc nhóm có kinh nghiệm; hẹn điểm gặp lại và mang theo bản sao giấy tờ thay vì bản gốc.
- Tôn trọng người diễu hành: không giật lông vũ, không chạm vào trang phục, hỏi trước khi chụp ảnh cận.
Những lưu ý chung khi hoá trang đi lễ hội đường phố, đám đông và giao thông có ở chuyên mục hoá trang lễ hội và tiệc của Cải Trang.
Mượn cảm hứng carnival cho tiệc hoá trang: nên và không nên
Tiệc chủ đề carnival là lựa chọn vui cho công ty, nhóm bạn. Một vài gợi ý để rực rỡ mà vẫn tinh tế:
- Chọn bảng màu rõ (vàng – xanh lá, đỏ – vàng kim, tím – bạc) và để mỗi người tự sáng tạo trong bảng màu đó, giống tinh thần "cánh" của trường samba.
- Lông vũ, kim sa, mũ lớn là đặc trưng, nhưng không cần cầu kỳ: một băng đô lông vũ, một chiếc áo kim sa, sơn mặt ánh nhũ là đủ không khí.
- Lông vũ và đồ ni lông dễ bắt lửa; giữ xa nến, pháo hoa lạnh. Khung đội đầu phải nhẹ và có quai giữ.
- Không hoá trang thành "người Brazil" bằng cách bôi màu da hay nhại ngoại hình; không đội mũ lông mô phỏng trang phục của các dân tộc bản địa như một món phụ kiện vui.
- Đặt nhạc samba, chuẩn bị vài nhạc cụ gõ đơn giản để khách tự làm "bateria" mini là cách tạo không khí hiệu quả hơn mọi món trang trí.
- Trang phục hở nhiều chỉ khi hợp bối cảnh; tiệc công ty, tiệc có trẻ em nên chọn phiên bản kín đáo.
Những điều nên tránh khi hoá trang theo văn hoá khác được bàn kỹ ở bài về các bộ hoá trang nên tránh trong chuyên mục hoá trang lễ hội và tiệc.
Câu hỏi thường gặp
Carnival Rio diễn ra khi nào?
Carnival thường rơi vào tháng Hai hoặc đầu tháng Ba và kéo dài vài ngày, ngày cụ thể thay đổi theo năm. Các bloco đường phố có thể bắt đầu từ vài tuần trước. Nên xem lịch chính thức của năm định đi và đặt chỗ ở rất sớm.
Khách du lịch có tham gia diễu hành ở Sambódromo được không?
Một số trường samba bán suất tham gia cho khách, kèm trang phục của một cánh. Người tham gia cần đến thử đồ, tập bài hát chủ đề và đến đúng giờ tập trung. Đây là trải nghiệm thật, nhưng cần sức khoẻ vì đi và nhảy liên tục.
Một bộ trang phục carnival nặng bao nhiêu?
Trang phục cánh thông thường được thiết kế để mặc đi nhảy được, khá nhẹ. Những bộ trên xe hoa hoặc của người biểu diễn nổi bật có khung lớn và nặng hơn nhiều, thường có người hỗ trợ mặc và chỉ đứng tại chỗ trên xe.
Các trường samba được chấm điểm theo tiêu chí gì?
Ban giám khảo chấm theo nhiều hạng mục như dàn trống, bài samba chủ đề, cách kể chủ đề, xe hoa, trang phục, đội mở màn, cặp mestre-sala và porta-bandeira, sự hài hoà và nhịp tiến của cả đoàn. Trường có tổng điểm cao nhất giành chức vô địch năm đó.
Bloco có an toàn cho người nước ngoài không?
Bloco rất đông nên cần cẩn thận như ở mọi lễ hội lớn: mang ít đồ giá trị, giữ điện thoại kín, đi theo nhóm, uống đủ nước, hẹn điểm gặp nếu lạc. Nên hỏi người địa phương bloco nào hợp với gia đình hoặc người mới.
Có lễ hội kiểu carnival nào ở châu Á không?
Nhiều thành phố châu Á có lễ hội diễu hành hoá trang lấy cảm hứng carnival, và một số nơi có truyền thống riêng với mặt nạ, trang phục rực rỡ. Bài về mặt nạ trong lễ hội châu Á của chuyên mục này giới thiệu một vài truyền thống như vậy.