Người hoá trang trong điện ảnh và truyền hình chịu trách nhiệm vẻ ngoài của nhân vật trên da, mặt và (tuỳ đoàn) trên tóc suốt cả bộ phim: từ lớp trang điểm nền giúp diễn viên lên hình tự nhiên, đến hoá già, vết thương, mồ hôi, bụi bẩn, và giữ cho tất cả những thứ đó khớp nhau giữa các cảnh được quay rời rạc trong nhiều tuần. Phần việc ít người thấy nhất nhưng chiếm nhiều công sức nhất chính là liên tục cảnh quay (continuity).
Khác với trang điểm cho một buổi tiệc hay một buổi diễn, người hoá trang phim làm việc theo kịch bản, theo lịch quay và theo ống kính. Một vết xước trên trán nhân vật ở cảnh 12 phải giống hệt ở cảnh 13, dù hai cảnh có thể quay cách nhau ba tuần. Bài này đi qua cách một bộ phận hoá trang được tổ chức, việc phải làm trước kỳ quay, kỹ thuật giữ liên tục, khác biệt giữa phim điện ảnh và phim truyền hình, và những tố chất nghề này đòi hỏi.
Bộ phận hoá trang trong một đoàn phim gồm những ai
Người phụ trách hoặc thiết kế hoá trang. Ở đoàn phim lớn, đây là người đọc kịch bản đầu tiên trong bộ phận, đề xuất hình ảnh từng nhân vật với đạo diễn, lập ngân sách vật tư, chia việc và chịu trách nhiệm cuối cùng về mọi thứ trên da diễn viên. Họ thường trực tiếp hoá trang cho một hoặc hai vai chính.
Chuyên viên hoá trang và trợ lý. Chuyên viên nhận các vai cụ thể, trợ lý lo diễn viên phụ, diễn viên quần chúng, chuẩn bị đồ nghề, vệ sinh dụng cụ và đứng trực ở trường quay để dặm lại. Ngày có cảnh đông người, bộ phận có thể gọi thêm người làm theo ngày.
Nhóm hiệu ứng đặc biệt. Miếng đắp, vết thương lớn, sinh vật kỳ ảo thường do một xưởng hiệu ứng riêng làm từ trước (xem bài về chuyên viên trang điểm hiệu ứng và bài làm khuôn trên cùng chuyên mục). Đến ngày quay, người của xưởng hoặc chuyên viên hoá trang được giao sẽ gắn và hoàn thiện tại chỗ.
Làm tóc. Nhiều đoàn tách hẳn một tổ tóc phụ trách tóc thật, tóc giả, râu; đoàn nhỏ thì người hoá trang kiêm luôn. Dù tách hay gộp, tóc và mặt phải được thiết kế cùng nhau vì máy quay nhìn thấy cả hai một lúc.
Phân biệt với phục trang. Quần áo, giày, phụ kiện thuộc bộ phận phục trang. Ranh giới hay lẫn nằm ở những thứ chạm vào da: máu dính áo, mồ hôi thấm cổ áo, bùn trên tay áo. Hai bộ phận phải thống nhất trước ai làm phần nào để không bị bỏ sót hay làm chồng lên nhau.
Việc phải làm trước ngày bấm máy
Phần lớn chất lượng hoá trang được quyết định trước khi máy quay chạy. Một quy trình tiền kỳ phổ biến gồm các bước sau:
- Đọc kịch bản và bóc tách. Lập bảng theo từng cảnh: nhân vật nào xuất hiện, đang ở ngày nào trong câu chuyện, vừa trải qua chuyện gì (bị đánh, dầm mưa, thức trắng, già đi mười năm). Bảng này là xương sống cho cả kỳ quay.
- Xác định ngày trong truyện. Câu chuyện có thể kéo dài ba ngày hay ba mươi năm; mỗi mốc thời gian là một trạng thái hoá trang khác nhau. Người hoá trang đánh số các trạng thái đó để không nhầm khi lịch quay xáo trộn.
- Trao đổi với đạo diễn, đạo diễn hình ảnh và phục trang. Nhân vật nên trông mệt tới mức nào, ánh sáng phim ấm hay lạnh, máy quay sẽ cận tới đâu — những câu trả lời này quyết định độ dày của lớp trang điểm.
- Thử hoá trang và thử máy. Diễn viên được hoá trang đầy đủ, quay thử dưới ánh sáng gần giống thật, xem trên màn hình kiểm. Rất nhiều chi tiết trông ổn bằng mắt thường lại lộ rõ trên ống kính độ phân giải cao.
- Thử dị ứng với từng diễn viên. Keo, chất tẩy, màu được thử trên da trước, ghi lại sản phẩm nào diễn viên không dùng được.
- Lập danh mục vật tư theo lịch quay. Ngày quay cảnh chiến trận cần lượng máu giả, bùn, miếng đắp khác hẳn ngày quay cảnh tiệc.
Bảng bóc tách thường được cập nhật liên tục vì kịch bản sửa trong lúc quay. Thói quen ghi ngày sửa và đánh dấu cảnh thay đổi giúp cả bộ phận không làm theo bản cũ.
Liên tục cảnh quay: phần việc khó nhất và vì sao
Phim gần như không bao giờ được quay theo thứ tự câu chuyện. Đoàn phim gom các cảnh cùng bối cảnh, cùng diễn viên để quay một lượt cho đỡ tốn kém, nên một nhân vật có thể quay cảnh cuối phim vào tuần đầu và cảnh mở đầu vào tuần cuối. Người hoá trang phải dựng lại chính xác trạng thái của nhân vật ở từng thời điểm, không được dựa vào trí nhớ.
Công cụ chính là ảnh tham chiếu và sổ ghi chép. Sau khi hoá trang xong và sau mỗi cảnh, người hoá trang chụp nhân vật từ chính diện, hai bên và cận các chi tiết như vết thương, vết bẩn, mồ hôi; ghi rõ sản phẩm, màu, vị trí, kích thước. Nhiều người giữ một tập hồ sơ riêng cho mỗi diễn viên, xếp theo số cảnh. Họ cũng phối hợp với thư ký trường quay, người theo dõi tính liên tục chung của cả phim.
Khó nhất là những thứ thay đổi trong một cảnh: diễn viên khóc, đổ mồ hôi, bị tạt nước. Mỗi lần quay lại (mỗi đúp), người hoá trang phải đưa mặt diễn viên về đúng trạng thái đầu cảnh, hoặc đúng trạng thái ở giữa cảnh nếu đạo diễn chỉ quay lại một đoạn. Vết thương còn có tiến triển: vết bầm ngày thứ nhất màu đỏ tím, vài ngày sau ngả xanh vàng; câu chuyện trôi qua bao lâu thì vết thương phải già đi tương ứng.
Một lỗi liên tục nhỏ có thể khiến cảnh không dựng được, buộc đoàn quay lại hoặc phải sửa bằng kỹ xảo trong hậu kỳ — cả hai đều tốn kém. Vì thế người làm lâu năm thường coi việc ghi chép quan trọng ngang tay nghề.
Trang điểm cho máy quay khác trang điểm đời thường ở đâu
Ống kính không nhìn giống mắt người. Những khác biệt sau giải thích vì sao một người trang điểm giỏi ngoài đời vẫn phải học lại khi vào phim trường.
| Yếu tố | Trang điểm đời thường | Hoá trang cho máy quay |
|---|---|---|
| Khoảng cách nhìn | Người đối diện đứng cách vài bước | Cận cảnh có thể lấp đầy khung hình bằng một con mắt |
| Mục tiêu | Đẹp hơn, nổi bật hơn | Đúng nhân vật; nhiều vai cần trông như không trang điểm |
| Ánh sáng | Ánh sáng nơi đến, thay đổi tự do | Ánh sáng dựng có chủ đích, phải thử trước dưới đúng loại đèn |
| Độ bền | Vài giờ, dặm lại tuỳ ý | Cả ngày quay dài, dặm theo từng đúp và phải khớp ảnh tham chiếu |
| Kiểm tra | Gương | Màn hình kiểm cạnh máy quay, đôi khi cả trong phòng chỉnh màu |
| Phối hợp | Một mình người trang điểm quyết | Đạo diễn, quay phim, phục trang, kỹ xảo cùng tham gia |
Hệ quả thực tế: người hoá trang phim dùng lớp nền mỏng, xử lý độ bóng dầu cẩn thận (vùng da bóng phản chiếu đèn rất rõ), và luôn kiểm tra trên màn hình trước khi báo sẵn sàng. Với nhân vật nam hoặc vai đời thường, mức thành công là khán giả không nhận ra có trang điểm.
Phim truyền hình, phim điện ảnh và chương trình trường quay khác nhau thế nào
Phim điện ảnh thường có thời gian chuẩn bị dài hơn, mỗi ngày quay ít trang kịch bản hơn và cận cảnh kỹ hơn, nên hoá trang được đầu tư chi tiết. Một bộ miếng đắp có thể được làm trong nhiều tuần chỉ để dùng vài ngày quay.
Phim truyền hình nhiều tập quay với nhịp nhanh, nhiều cảnh mỗi ngày, nhiều diễn viên thay phiên. Áp lực nằm ở tốc độ và độ ổn định: cùng một nhân vật phải trông giống nhau qua hàng chục tập quay trong nhiều tháng, đôi khi do nhiều người hoá trang khác nhau phụ trách. Bảng hồ sơ nhân vật và ảnh chuẩn càng quan trọng. Phim cổ trang, phim lịch sử thêm khối lượng tóc giả, râu và hoá trang thời đại.
Chương trình trường quay, ghi hình trực tiếp như gameshow, bản tin, chương trình ca nhạc cần làm nhanh cho nhiều khách mời, chịu ánh sáng trường quay mạnh và đều. Ở đây ít có hiệu ứng đặc biệt, nhưng người hoá trang phải làm việc với người không quen lên hình, giữ cho họ bình tĩnh và sẵn sàng đúng giờ phát.
Quảng cáo nằm giữa hai đầu: thời gian quay ngắn nhưng yêu cầu hình ảnh hoàn hảo trong vài giây. Bài về hoá trang cho công viên chủ đề, sự kiện và quảng cáo trên cùng chuyên mục đi sâu hơn phần này.
Công việc theo từng giai đoạn sản xuất
Bảng dưới gom các việc chính của bộ phận hoá trang theo ba giai đoạn quen thuộc của một dự án phim.
| Giai đoạn | Việc chính | Sản phẩm để lại |
|---|---|---|
| Tiền kỳ | Bóc tách kịch bản, thiết kế nhân vật, thử hoá trang, thử dị ứng, đặt làm miếng đắp, tóc giả | Bảng bóc tách, ảnh thiết kế, danh mục vật tư |
| Kỳ quay | Hoá trang buổi sáng, trực trường quay, dặm theo đúp, chụp ảnh liên tục, tẩy trang cuối ngày | Hồ sơ liên tục theo cảnh, nhật ký vật tư |
| Quay bổ sung | Dựng lại chính xác trạng thái nhân vật cho cảnh quay lại sau khi đã đóng máy | Đối chiếu hồ sơ cũ |
| Hậu kỳ | Trả lời câu hỏi của bộ phận kỹ xảo khi cần xoá mép miếng đắp, chỉnh vết thương | Thông tin kỹ thuật cho kỹ xảo |
Ít người nghĩ tới giai đoạn quay bổ sung: nhiều tháng sau khi đóng máy, đoàn có thể gọi diễn viên quay lại một cảnh. Khi đó toàn bộ giá trị nằm trong hồ sơ ảnh và ghi chép đã lưu kỹ.
Tố chất và kỹ năng nghề này đòi hỏi
Tay nghề rộng. Một ngày có thể vừa làm da sạch tự nhiên cho vai nữ chính, vừa làm vết thương cho cảnh tai nạn, vừa dán râu cho vai ông lão. Người chỉ giỏi một kiểu khó trụ ở đoàn phim nhỏ.
Óc quan sát và ghi chép. Nhận ra một vết xước lệch vài mi-li-mét so với ảnh hôm trước, và có thói quen ghi lại mọi thứ ngay cả khi đang vội.
Ứng xử với diễn viên. Ghế hoá trang là nơi diễn viên ngồi đầu tiên mỗi sáng, thường lúc còn mệt và lo về vai diễn. Người hoá trang chạm vào mặt người khác hàng giờ; sự tôn trọng, kín đáo, giữ bí mật những gì nghe được trong phòng hoá trang là đạo đức nghề nghiệp.
Sức bền. Giờ làm bắt đầu sớm hơn cả đoàn và kết thúc sau khi diễn viên đã tẩy trang. Bài về một ngày trên phim trường của người hoá trang mô tả nhịp làm việc này cụ thể hơn.
Vệ sinh và an toàn. Dụng cụ dùng cho nhiều người phải được làm sạch đúng cách; hoá chất trong xưởng cần thông gió và bảo hộ. Đây là phần nghề, không phải phần phụ.
Câu hỏi thường gặp
Người hoá trang phim có cần biết làm tóc không?
Nên biết ở mức cơ bản. Đoàn lớn có tổ tóc riêng, nhưng đoàn nhỏ, phim ngắn, quảng cáo thường để người hoá trang kiêm cả tóc. Ngay cả khi có tổ tóc, hiểu cách tóc giả và râu được gắn giúp phối hợp tốt hơn vì đường chân tóc và mép râu nằm ngay trên phần da do người hoá trang phụ trách.
Liên tục cảnh quay do ai chịu trách nhiệm cuối cùng?
Mỗi bộ phận chịu trách nhiệm phần của mình: hoá trang lo da và mặt, tóc lo tóc, phục trang lo quần áo. Thư ký trường quay theo dõi tính liên tục chung và ghi chép cho phòng dựng. Khi có lỗi, việc truy ra ai bỏ sót thường dựa vào chính hồ sơ ảnh mà mỗi bộ phận lưu lại.
Vì sao không dùng kỹ xảo thay hết cho hoá trang?
Kỹ xảo làm được nhiều việc, nhưng sửa từng khung hình tốn thời gian và chi phí, và diễn viên thường diễn tốt hơn khi thật sự mang vết thương hay khuôn mặt nhân vật. Thực tế phổ biến là kết hợp: hoá trang làm phần chính trước máy quay, kỹ xảo xoá mép, thêm chi tiết khó làm thật.
Người mới có thể bắt đầu ở vị trí nào trong bộ phận hoá trang?
Thường là trợ lý: chuẩn bị đồ nghề, vệ sinh dụng cụ, hoá trang cho diễn viên quần chúng, chụp ảnh liên tục, trực trường quay. Đây là chỗ học nhanh nhất cách đoàn phim vận hành. Bài học nghề hoá trang trên cùng chuyên mục nói kỹ hơn về lộ trình này.
Hoá trang phim khác hoá trang sân khấu ở điểm cơ bản nào?
Sân khấu được xem từ xa, dưới đèn mạnh, nên đường nét phải đậm và rõ; phim bị ống kính soi cận nên mọi thứ phải tinh tế và chân thực. Sân khấu diễn liền một mạch theo thứ tự, phim quay rời rạc nên cần hồ sơ liên tục. Phần trang điểm sân khấu được viết riêng ở các site về biểu diễn.