Muốn tự làm mặt nạ giấy bồi tại nhà, bạn cần ba thứ chính: một chiếc khuôn (bóng bay, khuôn nặn đất, hoặc một mặt nạ nhựa cũ bọc giấy bạc), hồ dán (hồ bột mì tự nấu hoặc keo sữa pha loãng) và giấy xé nhỏ. Bồi bốn đến sáu lớp giấy, để khô hẳn giữa các lượt, tách khuôn, cắt sửa, sơn lót trắng, vẽ màu, phủ bóng, rồi khoét mắt, lót mặt trong và gắn dây. Cả quá trình thường mất ba đến năm ngày, phần lớn là thời gian chờ khô.
Đây là dự án thủ công hợp làm cùng trẻ trước Trung thu, Halloween, ngày hội ở trường, hay làm mặt nạ cho một bộ cosplay. Bài này đi từng bước với những chi tiết hay bị bỏ qua: chọn khuôn theo mục đích, nấu hồ không vón, phơi không mốc, sơn sao cho không bong, và các điểm an toàn khi đeo lên mặt. Câu chuyện về nghề làm mặt nạ giấy bồi truyền thống được kể trong một bài khác cùng chuyên mục.
Chuẩn bị vật liệu và dụng cụ
Phần lớn vật liệu có sẵn trong nhà. Một bộ đủ dùng gồm:
- Giấy: giấy báo cũ, giấy gói hàng mỏng, giấy vệ sinh hoặc khăn giấy cho lớp mịn cuối; xé tay thành mảnh cỡ hai ba đốt ngón tay, xé hơn cắt vì mép xé dính êm hơn.
- Hồ: bột mì và nước để nấu hồ, hoặc keo sữa trắng pha với nước.
- Khuôn: bóng bay, khối đất nặn, mặt nạ nhựa cũ, hoặc một chiếc bát úp tuỳ hình dáng muốn làm.
- Lớp ngăn dính: màng bọc thực phẩm hoặc giấy bạc phủ lên khuôn.
- Dụng cụ cắt: kéo, dao rọc giấy (chỉ người lớn dùng), giấy nhám mịn.
- Màu: màu acrylic hoặc màu thủ công gốc nước, một lọ màu trắng để lót, cọ to cọ nhỏ, lớp phủ bóng gốc nước.
- Hoàn thiện: dây chun mềm hoặc ruy băng, vải nỉ hoặc vải cotton mỏng để lót mặt trong, keo dán.
Trải giấy báo hoặc khăn nhựa lên bàn, mặc áo cũ. Với trẻ em, chia trước phần việc: trẻ xé giấy, quét hồ, dán, vẽ; người lớn lo phần nấu hồ, cắt bằng dao và dùng keo nóng nếu có.
Chọn khuôn theo kiểu mặt nạ
Khuôn quyết định dáng mặt nạ và độ khó. So sánh nhanh các lựa chọn phổ biến:
| Khuôn | Ra kiểu mặt nạ | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bóng bay | Mặt nạ tròn, nửa mặt, mặt con vật đơn giản | Rẻ, nhanh, trẻ làm được | Dáng tròn đều, ít chi tiết; bóng có thể xẹp khi trời lạnh |
| Khối đất nặn | Mặt người, mũi, gò má rõ | Tạo hình tự do, có chi tiết | Cần bọc màng kỹ để tách; nặn mất thời gian |
| Mặt nạ nhựa cũ | Mặt nạ vừa mặt người | Dáng chuẩn, dễ đeo | Bọc giấy bạc trước khi bồi, không bồi trực tiếp |
| Bát úp, hộp giấy | Mặt nạ phẳng, nhân vật hoạt hình | Có sẵn | Ít ôm mặt, cần độn lót khi đeo |
| Đắp thêm trên nền | Sừng, tai, mỏ, mũi dài | Thêm chi tiết nổi | Làm cốt bằng giấy vo, bìa cuộn rồi bồi phủ |
Không nên bồi giấy và hồ trực tiếp lên mặt người, nhất là trẻ em: hồ ướt, lạnh, che mũi miệng rất dễ gây khó chịu và hoảng sợ, lại khó tách khi khô. Nếu muốn mặt nạ vừa khít một gương mặt cụ thể, dùng mặt nạ nhựa cũ cỡ tương tự làm khuôn rồi điều chỉnh dần là cách an toàn hơn.
Nấu hồ bột và bồi giấy từng lớp
Hồ bột mì tự nấu rẻ, an toàn, dính tốt. Cách làm và cách bồi:
- Pha bột. Hoà bột mì với nước lạnh, khuấy đến khi không còn vón; tỷ lệ tham khảo khoảng một phần bột với năm phần nước, điều chỉnh theo độ sệt mong muốn.
- Nấu hồ. Đun lửa nhỏ, khuấy liên tục cho đến khi hồ sánh lại và trong hơn. Để nguội hẳn trước khi dùng. Có thể thêm một chút muối để hồ lâu hỏng hơn.
- Phủ lớp ngăn dính. Bọc màng thực phẩm hoặc giấy bạc lên khuôn, vuốt phẳng.
- Lớp đầu. Nhúng mảnh giấy vào nước sạch (không hồ) đắp kín khuôn; lớp này giúp tách khuôn dễ.
- Các lớp tiếp theo. Quét hồ lên mảnh giấy, dán chồng mép lên nhau, miết ra phía ngoài cho hết bọt khí. Mỗi lớp đổi hướng dán hoặc đổi màu giấy để dễ thấy chỗ còn thiếu.
- Số lớp. Bồi khoảng bốn đến sáu lớp cho mặt nạ đeo được; mặt nạ trang trí lớn có thể cần nhiều hơn. Lớp cuối dùng giấy mỏng, mịn để bề mặt đẹp.
- Chi tiết nổi. Sau hai lớp đầu, gắn cốt sừng, tai, mũi bằng giấy vo hoặc bìa, rồi bồi phủ qua để chúng liền với mặt nạ.
Đừng dồn hết số lớp trong một lần: bồi hai lớp, để khô gần hẳn rồi mới bồi tiếp. Lớp quá dày khi còn ướt khô rất chậm và dễ mốc từ bên trong.
Phơi khô không mốc, tách khuôn và cắt sửa
Phơi mặt nạ ở nơi thoáng gió, có nắng nhẹ hoặc gần quạt; tránh phơi dưới nắng gắt buổi trưa vì mặt ngoài khô quá nhanh, co lại và cong vênh. Ở miền Bắc mùa nồm, khi độ ẩm cao, quá trình này có thể kéo dài gấp đôi; nên làm sớm trước dịp cần dùng ít nhất một tuần. Mặt nạ khô hẳn khi gõ nghe tiếng cứng, cầm lên nhẹ, không còn chỗ mát lạnh, mềm.
Nếu thấy chấm mốc xanh, đen, thường là do lớp quá dày hoặc phơi chỗ bí. Mốc nhỏ trên bề mặt có thể lau, phơi lại và sơn phủ kín; mốc lan rộng hoặc có mùi hôi thì nên bỏ, vì mặt nạ sẽ áp sát mũi miệng khi đeo. Với bóng bay, khi giấy khô, chọc thủng bóng và gỡ ra; với khuôn đất, nới nhẹ mép rồi tách từ từ, gỡ màng bọc còn dính.
Dùng kéo cắt mép theo hình dáng mong muốn, để mép rộng hơn một chút rồi tỉa dần. Đánh dấu vị trí mắt bằng cách áp mặt nạ lên mặt người sẽ đeo, nhờ người khác chấm nhẹ đúng đồng tử bằng bút chì; khoét lỗ mắt rộng hơn bạn nghĩ, nhất là cho trẻ. Mài nhẹ mép bằng giấy nhám, có thể dán thêm một dải giấy bồi mỏng quanh mép để mép tròn, không sắc.
Sơn lót, vẽ màu và phủ bảo vệ
Lớp sơn đẹp hay xấu phụ thuộc nhiều vào bước lót. Trình tự gợi ý:
- Lót trắng. Quét một hai lớp màu trắng dày vừa để che chữ báo và tạo nền đều. Để khô hẳn giữa hai lớp.
- Chà nhẹ. Dùng giấy nhám mịn chà chỗ gồ ghề, phủ thêm lớp trắng mỏng nếu cần.
- Phác hình. Dùng bút chì phác các mảng lớn: mày, mắt, miệng, hoạ tiết. Nhìn từ xa để kiểm tra đối xứng.
- Tô mảng lớn trước. Tô màu nền gương mặt, các mảng lớn, rồi mới đến nét nhỏ, như cách người làm mặt nạ truyền thống vẫn làm.
- Viền nét. Dùng cọ nhỏ hoặc bút vẽ viền các đường quan trọng bằng màu đậm để mặt nạ nổi khi nhìn từ xa.
- Phủ bóng. Khi màu khô hẳn, quét một lớp phủ gốc nước để chống ẩm, chống bám bẩn. Nếu dùng sơn xịt phủ bóng, chỉ người lớn làm, ở ngoài trời, đeo khẩu trang, tránh xa trẻ.
Muốn mặt nạ mang tinh thần truyền thống, tham khảo các gương mặt Trung thu quen thuộc, vẽ mặt tuồng, hay mặt nạ Venice trong các bài khác của chuyên mục; muốn sáng tạo, cứ để trẻ tự quyết màu, vì mặt nạ của chính chúng thì không có màu nào sai.
Hoàn thiện để đeo an toàn và dễ chịu
Một chiếc mặt nạ đẹp mà đeo khó chịu sẽ bị tháo ra sau mười phút. Trước khi đeo, kiểm tra:
- Mặt trong: dán một lớp vải nỉ hoặc cotton mỏng ở trán và sống mũi, chỗ mặt nạ tì vào da; không để mặt trong còn sơn thô hoặc hồ lộ ra.
- Đường thở: mũi và miệng phải hở hoặc có lỗ thông rộng; mặt nạ che kín cả mặt chỉ dùng cho người lớn, đeo thời gian ngắn.
- Tầm nhìn: người đeo phải thấy được chân mình và hai bên khi đi; nếu không, khoét thêm.
- Dây đeo: dùng chun mềm hoặc ruy băng buộc sau đầu, không vòng quanh cổ; gia cố lỗ xỏ dây bằng một miếng giấy bồi thêm hoặc băng dính vải để không rách.
- Khô hoàn toàn: sơn và keo phải khô ít nhất qua đêm, không còn mùi nồng trước khi áp lên mặt.
- Lửa: giấy bồi, sơn, lông vũ, kim tuyến đều dễ bắt lửa; không đeo khi cầm đèn nến, đứng gần bếp, nến trang trí.
- Chi tiết nhỏ: với trẻ nhỏ, không gắn hạt cườm, đá, chuông nhỏ dễ bong ra và cho vào miệng.
Phần chọn mặt nạ cho trẻ theo độ tuổi và các lưu ý an toàn khi cho bé đi chơi đêm Trung thu có bài riêng ở chuyên mục hoá trang cho trẻ em.
Biến tấu: mặt nạ nửa mặt, mặt nạ con vật và mặt nạ treo tường
Cùng một kỹ thuật bồi giấy, bạn có thể làm ra nhiều kiểu mặt nạ khác nhau. Mặt nạ nửa mặt che từ trán đến sống mũi là kiểu dễ đeo nhất, hợp tiệc masquerade, ăn uống nói chuyện thoải mái; làm trên khuôn bóng bay rồi cắt theo hình cánh bướm, mắt mèo, hoặc dáng mặt nạ colombina. Lớp trang trí ren, kim tuyến, lông vũ dán sau khi sơn khô, tránh vùng sát lỗ mắt.
Mặt nạ con vật là lựa chọn số một của trẻ: hổ, mèo, thỏ, cáo, gà. Phần tai làm bằng bìa cứng cắt hình tam giác, gắn vào mặt nạ sau hai lớp bồi đầu rồi bồi phủ; mũi và mõm làm từ một nửa hộp trứng giấy hay giấy vo tròn. Vẽ theo lối đơn giản, mắt to, ít nét dữ, trẻ sẽ thích đeo hơn.
Mặt nạ treo tường không cần khoét mắt, không cần nhẹ, nên có thể làm dày, to, nhiều chi tiết nổi. Đây là cách giữ lại một tác phẩm đẹp của trẻ sau mùa lễ hội, hoặc làm quà tặng. Gắn móc treo ở mặt sau bằng một vòng dây bồi chìm trong vài lớp giấy, phủ bóng kỹ để chống bụi và ẩm.
Lỗi thường gặp và cách sửa
Mặt nạ mềm, móp sau khi khô. Thường do quá ít lớp hoặc hồ quá loãng. Bồi thêm hai lớp ở mặt trong, để khô, mặt nạ sẽ cứng lại.
Bề mặt sần, nhiều bọt khí. Do miết chưa kỹ. Chà giấy nhám, phủ một lớp giấy vệ sinh mỏng thấm hồ làm lớp "da" cuối, để khô rồi lót trắng.
Sơn bong tróc. Thường do sơn khi giấy chưa khô hẳn hoặc bỏ qua lớp lót. Cạo chỗ bong, lót lại, chờ khô kỹ trước khi tô màu.
Mặt nạ cong vênh. Do phơi nắng gắt hoặc khô không đều. Làm ẩm nhẹ mặt trong bằng khăn, ép vào khuôn, phơi lại trong bóng râm.
Chữ báo lộ qua màu. Lớp lót quá mỏng. Thêm một lớp trắng nữa hoặc dùng giấy trắng cho hai lớp cuối khi bồi.
Lỗ mắt nhỏ, lệch. Đánh dấu lại khi người đeo thử, khoét rộng dần và viền mép bằng giấy bồi mỏng cho đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Dùng keo sữa thay hồ bột có được không?
Được. Keo sữa trắng pha với nước theo tỷ lệ khoảng một keo một nước cho lớp bồi chắc, ít mốc hơn hồ bột, khô nhanh hơn một chút. Nhược điểm là đắt hơn và khó rửa tay hơn khi khô. Với trẻ nhỏ, hồ bột tự nấu vẫn dễ chịu và an toàn hơn.
Mặt nạ giấy bồi mất bao lâu để làm xong?
Thông thường từ ba đến năm ngày nếu trời khô: một hai ngày cho các lớp bồi, một ngày phơi khô hẳn, một ngày sơn lót, vẽ và phủ bóng. Mùa nồm có thể lâu gấp đôi, nên bắt đầu ít nhất một tuần trước ngày cần dùng.
Có cần sơn lót không, hay vẽ thẳng lên giấy báo?
Nên sơn lót. Lớp trắng che chữ báo, giúp màu tươi và bám chắc hơn. Vẽ thẳng lên giấy báo màu sẽ xỉn, chữ lộ qua, và giấy hút màu khiến bạn phải tô nhiều lần.
Mặt nạ giấy bồi có đeo dưới mưa được không?
Không nên. Lớp phủ bóng chỉ chống ẩm nhẹ; mưa lâu sẽ làm giấy mềm, màu lem. Nếu dịp cần đeo ngoài trời có thể mưa, mang theo túi ni lông để cất mặt nạ khi mưa đến.
Trẻ mấy tuổi thì làm mặt nạ giấy bồi được?
Trẻ mẫu giáo đã có thể xé giấy, quét hồ, dán và tô màu cùng người lớn. Phần nấu hồ, cắt bằng dao, khoét lỗ mắt và dùng sơn xịt phủ bóng là việc của người lớn. Trẻ tiểu học trở lên có thể tự làm gần trọn quy trình nếu có hướng dẫn.
Làm sao giữ mặt nạ giấy bồi được lâu?
Phủ bóng kỹ, cất trong hộp cứng có lót giấy mềm, để nơi khô thoáng, tránh ánh nắng trực tiếp và phòng tắm. Mùa ẩm có thể thêm gói hút ẩm. Kiểm tra mỗi năm, sửa mép bong bằng chút hồ và giấy mỏng trước khi dùng lại.