Vẽ mặt tuồng (hát bội) là cách người nghệ sĩ dùng màu và nét vẽ trực tiếp lên da mặt để biến gương mặt mình thành gương mặt nhân vật. Mỗi màu nền báo một nhóm tính cách: mặt đỏ thường là người trung trực, can đảm; mặt đen là người cương trực, nóng nảy; mặt trắng mốc là kẻ gian, nịnh; mặt có vằn, rằn nhiều màu thường là tướng dữ hoặc nhân vật dị thường. Đường mày, đuôi mắt, nếp nhăn vẽ thêm làm rõ hơn từng sắc thái.
Vì thế người xem quen tuồng có thể đoán nhân vật tốt hay xấu, hiền hay dữ ngay khi diễn viên bước ra, trước cả khi cất lời. Bài này nhìn vẽ mặt tuồng ở góc mỹ thuật: hệ màu, đường nét, bố cục trên gương mặt, so sánh với vẽ mặt kinh kịch, và cách người yêu hội hoạ, người làm mặt nạ có thể học từ nó mà không biến nó thành trò đùa.
Tuồng, hát bội và vì sao phải vẽ mặt
Tuồng là loại hình sân khấu truyền thống của người Việt, ở miền Nam quen gọi là hát bội. Tuồng thường kể chuyện trung – nịnh, chuyện tướng lĩnh, triều đình, với lối diễn ước lệ: một vòng đi là cả chặng đường, một ngọn roi là con ngựa. Trong một không gian ước lệ như vậy, gương mặt nhân vật cũng được "ước lệ hoá": thay vì trang điểm cho giống người thật, nghệ sĩ vẽ lên mặt một hình ảnh tượng trưng cho tính cách.
Có hai lý do thực tế cho lối vẽ đậm ấy. Thứ nhất, sân khấu tuồng xưa diễn ở đình, sân rộng, ánh đèn dầu hoặc đuốc; khán giả ngồi xa cần những mảng màu lớn, nét đậm mới nhận ra. Thứ hai, tuồng có nhiều nhân vật cùng mặc mũ áo tương tự, gương mặt vẽ giúp người xem phân biệt ai là ai, ai đứng phe nào.
Cũng cần phân biệt: nhiều người gọi chung là "mặt nạ tuồng", nhưng trên sân khấu, phần lớn nhân vật tuồng được vẽ trực tiếp lên da, không đeo mặt nạ rời. Những chiếc mặt nạ tuồng bằng giấy bồi, gỗ, gốm bán làm quà lưu niệm là sản phẩm mỹ nghệ mô phỏng các gương mặt ấy. Về chuyện nghệ danh và cách gọi tên vai trong giới tuồng, đó là phần thuộc một site khác; ở đây chỉ bàn chuyện mỹ thuật.
Màu nền và tính cách: bảng đọc nhanh
Các tài liệu giới thiệu tuồng thường tóm hệ màu theo những nhóm dưới đây. Đây là quy ước chung, từng vở và từng đoàn có thể vận dụng khác, nên bảng chỉ để đọc cho đúng tinh thần chứ không phải luật cứng:
| Màu nền | Tính cách thường gợi ra | Cảm giác thị giác |
|---|---|---|
| Đỏ | Trung trực, can đảm, nghĩa khí | Ấm, mạnh, nổi bật từ xa |
| Đen | Cương trực, nóng nảy, thẳng tính | Nặng, chắc, cứng cỏi |
| Trắng mốc | Gian xảo, nịnh thần, kẻ mưu mô | Lạnh, nhợt, thiếu sinh khí |
| Trắng hồng, phấn hồng | Văn nhân, nhân vật đoan chính, nữ nhân vật hiền | Mềm, sáng, gần với da thật |
| Xanh, xanh lục | Hung bạo, dị thường, khó lường | Lạ mắt, xa cách |
| Vằn, rằn nhiều màu | Tướng dữ, hung hãn, nhân vật kỳ quái | Rối mắt, căng thẳng |
| Vàng, kim nhũ | Nhân vật phi thường, kỳ ảo | Lấp lánh, khác thường |
Điều đáng chú ý về mặt mỹ thuật là hệ màu này không chỉ "biểu tượng" mà còn đúng với cảm nhận thị giác: đỏ ấm và gần, trắng mốc lạnh và nhợt, vằn nhiều màu gây căng thẳng. Người vẽ tuồng đã khai thác cảm giác màu tự nhiên của con người trước khi biến nó thành quy ước.
Đường nét: mày, mắt, miệng và nếp nhăn kể chuyện gì
Lông mày. Đây là nét quan trọng nhất sau màu nền. Mày vẽ xếch ngược lên thái dương cho cảm giác dữ, quyết liệt; mày cong mềm, nằm ngang cho cảm giác hiền, điềm tĩnh; mày dựng đứng, đuôi tách ra như ngọn lửa thường dành cho nhân vật nóng nảy. Mày thường được vẽ to và đậm hơn mày thật rất nhiều.
Mắt và đuôi mắt. Đuôi mắt kéo dài, vểnh lên làm ánh nhìn sắc lại. Vùng quanh mắt có thể được tô một mảng màu khác nền để mắt nổi lên dưới ánh sáng yếu. Khi diễn viên trợn mắt, liếc mắt, những đường kẻ này khuếch đại động tác đến tận hàng ghế cuối.
Sống mũi và trán. Một vệt màu hay một hoạ tiết giữa trán, chạy dọc sống mũi chia gương mặt làm hai nửa đối xứng, tạo trục cho cả bố cục. Hoạ tiết này cũng là chỗ để các đoàn tạo dấu riêng cho từng vai.
Miệng và râu. Nhiều vai nam đeo râu giả dài (râu đen, râu bạc, râu đỏ) nên vùng miệng được vẽ đơn giản. Với vai không râu, khoé miệng trễ xuống hay nhếch lên quyết định vẻ buồn, khinh khỉnh hay vui.
Nếp nhăn tượng trưng. Các vạch trên trán, hai bên má không nhằm tả tuổi tác như trang điểm hoá già hiện đại mà nhấn tính cách: nhiều vạch dồn về giữa trán gợi người hay suy tính, vạch cong ở má gợi người hay cười.
Bố cục trên gương mặt: đối xứng, mảng lớn, ít chuyển màu
Nhìn một gương mặt tuồng như nhìn một bức tranh, ba nguyên tắc bố cục hiện ra khá rõ. Thứ nhất là đối xứng: hai nửa mặt gần như soi gương nhau qua trục sống mũi, tạo cảm giác trang nghiêm, vững chãi, rất hợp với các nhân vật tướng lĩnh, quan lại. Sự lệch đối xứng, nếu có, thường là chủ ý dành cho vai hề hoặc vai dị thường.
Thứ hai là mảng lớn, ranh giới rõ. Màu được đặt thành những mảng phẳng, viền bằng nét đen hoặc trắng, ít dùng chuyển sắc mềm như trang điểm điện ảnh. Lối này giống tranh dân gian khắc gỗ hay tranh kính: hình khối được gợi bằng mảng và nét chứ không bằng sáng tối.
Thứ ba là tương phản mạnh: đỏ đặt cạnh đen, trắng đặt cạnh đen, kim nhũ đặt trên nền tối. Dưới ánh đèn dầu ngày trước hay đèn sân khấu ngày nay, tương phản là thứ giữ cho gương mặt không bị chìm vào phông và mũ áo rực rỡ. Người học vẽ có thể tập chép gương mặt tuồng như một bài tập về mảng – nét – tương phản rất tốt.
Vẽ mặt tuồng và vẽ mặt kinh kịch: giống và khác
Người xem hay so tuồng Việt với kinh kịch (Bắc Kinh), vì cả hai cùng vẽ mặt theo quy ước màu. Ở góc mỹ thuật, có thể tóm như sau:
| Khía cạnh | Tuồng (hát bội) | Kinh kịch |
|---|---|---|
| Ý tưởng chung | Màu và nét báo tính cách | Màu và nét báo tính cách, hệ quy ước rất chi tiết |
| Màu đỏ | Trung trực, nghĩa khí | Trung thành, dũng cảm |
| Màu trắng | Trắng mốc cho kẻ gian | Trắng cho kẻ gian xảo, đa mưu |
| Mức độ hoạ tiết | Thường giản hơn, mảng lớn | Hoạ tiết dày, nhiều đường cong, chi tiết nhỏ |
| Nhân vật chung đề tài | Có vở lấy đề tài Tam quốc, như Quan Công mặt đỏ, Trương Phi mặt đen | Cùng các nhân vật ấy với quy ước màu tương tự |
| Cách nhìn của người Việt | Gắn với đình làng, sân khấu miền Trung, miền Nam | Biết qua phim, sách, lưu diễn |
Sự giống nhau phản ánh giao lưu văn hoá lâu đời trong vùng, nhưng tuồng Việt có giọng hát, lối múa, trang phục và cách vẽ riêng. Khi giới thiệu, nên tránh cách nói "tuồng là bản sao kinh kịch"; cả hai là những truyền thống có quan hệ nhưng đã phát triển theo đường riêng.
Đọc một gương mặt tuồng trong ba bước
Khi ngồi xem tuồng hay nhìn một bức ảnh nhân vật tuồng, bạn có thể tập đọc gương mặt theo trình tự đơn giản dưới đây, giống cách người xem lâu năm vẫn làm một cách vô thức:
- Nhìn màu nền trước. Màu chiếm diện tích lớn nhất cho bạn ý niệm đầu tiên: đỏ, đen, trắng mốc, hồng, xanh hay vằn. Từ đó đoán nhóm tính cách và phe của nhân vật.
- Nhìn mày và mắt. Mày xếch hay cong, đuôi mắt vểnh hay rủ cho biết nhân vật đang ở trạng thái dữ hay hiền, quyết liệt hay điềm tĩnh. Hai nhân vật cùng mặt đỏ vẫn có thể khác nhau ở chính chỗ này.
- Nhìn chi tiết riêng. Hoạ tiết giữa trán, nếp nhăn tượng trưng, màu râu, kiểu mũ. Đây là phần cho biết tuổi, địa vị và nét riêng của vai, là thứ giúp người xem phân biệt các nhân vật cùng nhóm màu.
Đọc xong ba lớp ấy, hãy so với lời thoại và động tác. Có khi gương mặt và hành động khớp nhau hoàn toàn; có khi vở diễn cố ý để nhân vật vượt khỏi khuôn màu của mình, và chính chỗ lệch đó là điều thú vị. Tập như vậy vài lần, bạn sẽ thấy gương mặt tuồng không phải là mặt nạ cứng nhắc mà là một ngôn ngữ thị giác có ngữ pháp riêng.
Nghệ sĩ tự vẽ mặt: một nghề tay trong nghề diễn
Trên sân khấu tuồng, nghệ sĩ thường tự vẽ mặt cho vai của mình trước giờ diễn. Việc này đòi tay vững, hiểu nhân vật và thuộc quy ước: một nét mày lệch có thể khiến vai trung thần trông gian xảo. Người mới vào nghề học vẽ mặt từ thầy, từ việc nhìn các anh chị trong đoàn vẽ, và tập nhiều lần trên chính gương mặt mình.
Một gương mặt tuồng thường được vẽ theo trình tự: lót nền, đặt màu chủ đạo, kẻ những đường lớn (mày, mắt, trục giữa), rồi mới đến chi tiết và nếp nhăn tượng trưng. Cuối cùng là râu, mũ, mão. Trình tự này giống cách hoạ sĩ vẽ tranh: từ mảng lớn tới chi tiết nhỏ, từ màu nền tới nét cuối.
Những năm gần đây, nhiều nhà hát và nhóm yêu tuồng tổ chức buổi giới thiệu, cho khán giả trẻ xem nghệ sĩ vẽ mặt ở hậu trường, thử vẽ một gương mặt tuồng lên giấy hoặc lên mặt nạ trơn. Đây là một cách tiếp cận dễ chịu cho người mới: hiểu mỹ thuật trước, sau đó ngồi xem trọn một vở sẽ thấy gương mặt nào cũng "biết nói".
Học từ gương mặt tuồng để làm mặt nạ, vẽ tranh, hoá trang một cách tôn trọng
Gương mặt tuồng là nguồn cảm hứng lớn cho người vẽ, người làm mặt nạ, người chơi hoá trang. Một vài nguyên tắc giúp bạn học mà không làm sai lệch:
- Bắt đầu bằng việc xem diễn hoặc xem tư liệu của các nhà hát, đọc giới thiệu về vai trước khi vẽ lại; đừng chỉ chép ảnh mạng không rõ nguồn.
- Khi làm mặt nạ trang trí hay vẽ tranh, có thể ghi chú gương mặt mô phỏng vai nào, vở nào nếu biết chắc; nếu tự sáng tác theo tinh thần tuồng, nói rõ là sáng tác.
- Tránh biến các vai trung thần, tướng lĩnh thành hình nhại thô tục; hài hước được, chế giễu thì không.
- Khi vẽ lên da để đi tiệc hay chụp ảnh, dùng màu vẽ mặt dành cho da, thử dị ứng, tránh vùng sát mắt; màu sân khấu chuyên dụng có cách dùng riêng, không tự ý thay bằng sơn thủ công.
- Nếu tham gia hoạt động văn hoá ở nước ngoài, hãy giới thiệu được vài câu về tuồng thay vì chỉ trình diễn gương mặt.
Trang điểm sân khấu chuyên nghiệp và thuê hoá trang biểu diễn thuộc một site khác trong hệ; Cải Trang chỉ dừng ở góc mỹ thuật và hoá trang để chơi, để học.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ tuồng và vẽ mặt tuồng có phải là một?
Không hẳn. Trên sân khấu, phần lớn vai tuồng được vẽ trực tiếp lên mặt nghệ sĩ. Mặt nạ tuồng rời bằng giấy bồi, gỗ hay gốm phần nhiều là đồ mỹ nghệ, đồ trang trí mô phỏng những gương mặt đó.
Mặt đỏ trong tuồng luôn là người tốt?
Thường là nhân vật trung trực, can đảm, nhưng quy ước màu là gợi ý tính cách chứ không phải phán xét tuyệt đối. Muốn hiểu đúng một vai, bạn nên xem cả vở, nghe lời giới thiệu của nhà hát hoặc người am hiểu.
Học vẽ mặt tuồng ở đâu?
Con đường chính vẫn là học trong các đoàn, nhà hát tuồng và cơ sở đào tạo nghệ thuật sân khấu. Với người chỉ muốn tìm hiểu, các buổi giới thiệu, trải nghiệm do nhà hát và bảo tàng tổ chức là chỗ bắt đầu hợp lý.
Có thể hoá trang mặt tuồng đi tiệc Halloween không?
Có thể, nếu bạn làm với thái độ trân trọng: biết mình đang vẽ kiểu gương mặt nào, không biến nó thành mặt quỷ máu me, không pha trò thô tục. Một gương mặt tuồng vẽ chỉn chu thường được người xem tò mò hỏi han, đó là dịp kể về tuồng.
Vì sao vai nữ trong tuồng ít vẽ đậm?
Các vai đào thường được trang điểm theo hướng đẹp và đoan trang, nền hồng, mày thanh, môi đỏ, gần với vẻ đẹp lý tưởng hơn là biểu tượng tính cách mạnh. Những vai nữ dữ dằn hoặc kỳ dị thì vẫn có cách vẽ riêng.
Chép gương mặt tuồng để bán sản phẩm có sao không?
Gương mặt theo quy ước chung là di sản văn hoá, nhưng một bức ảnh, một thiết kế cụ thể do người khác tạo ra vẫn có thể được bảo hộ. Khi làm sản phẩm thương mại, nên tự vẽ từ tham khảo nhiều nguồn và tránh sao chép nguyên một tác phẩm của người khác.