Ngày của người chết (Día de Muertos) là lễ hội của Mexico, diễn ra chủ yếu vào ngày 1 và 2 tháng 11, khi các gia đình sum họp tưởng nhớ người thân đã khuất bằng hoa cúc vạn thọ màu cam, nến, ảnh, món ăn người thân từng thích, đầu lâu đường và những chuyến dạo phố rực rỡ. Năm 2008, UNESCO đưa lễ hội này của các cộng đồng bản địa Mexico vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
La Catrina, hình tượng bộ xương phụ nữ đội mũ rộng vành sang trọng, là gương mặt nổi tiếng nhất của dịp này và là nguồn của kiểu hoá trang "mặt đầu lâu hoa" lan khắp thế giới. Hình tượng ấy có gốc từ tranh khắc châm biếm của José Guadalupe Posada đầu thế kỷ XX và được hoạ sĩ Diego Rivera đặt tên. Bài này nói về lễ hội ở góc văn hoá, nguồn gốc La Catrina, cách vẽ mặt catrina cơ bản và ranh giới giữa học hỏi với dùng sai một biểu tượng văn hoá.
Ngày của người chết nhìn từ góc văn hoá
Điều đầu tiên cần hiểu là Día de Muertos không phải "Halloween của Mexico". Hai dịp gần nhau trên lịch và cùng có hình ảnh bộ xương, nhưng tinh thần khác hẳn. Halloween ở nhiều nước là trò chơi hoá trang ma quái, doạ nhau cho vui; Ngày của người chết là dịp gia đình, mang không khí ấm áp, hoài niệm và cả hài hước, trong đó cái chết được nhìn như một phần tự nhiên của đời sống chứ không phải thứ để sợ.
Những hình ảnh đặc trưng của dịp này gồm hoa cúc vạn thọ màu cam (cempasúchil) phủ khắp nơi, giấy cắt hoa văn nhiều màu (papel picado) treo thành dây, đầu lâu làm bằng đường trang trí màu sắc (calaveras de azúcar), bánh mì ngọt riêng của dịp lễ, và những bài thơ châm biếm vui gọi là calaveras, trong đó người ta "viết cáo phó" đùa cho bạn bè, người nổi tiếng còn sống.
Phong tục cụ thể khác nhau nhiều giữa các vùng, các cộng đồng bản địa và thành thị. Ở góc nhìn của một trang về hoá trang, điều cốt lõi là: đầu lâu ở đây là đầu lâu tươi cười, được trang trí bằng hoa và màu sắc, mang thông điệp nhớ thương và vui sống. Ai muốn hoá trang theo tinh thần này nên giữ đúng thông điệp đó.
La Catrina ra đời thế nào: từ tranh khắc châm biếm đến biểu tượng
José Guadalupe Posada (1852–1913) là một nghệ sĩ in khắc người Mexico, nổi tiếng với hàng loạt tranh minh hoạ đầu lâu (calaveras) đăng trên báo bình dân, dùng hình bộ xương để châm biếm thói đời và giới chức. Khoảng năm 1910, ông khắc hình một bộ xương phụ nữ chỉ có đầu và vai, đội chiếc mũ rộng vành kiểu châu Âu cắm lông. Bức tranh ban đầu có tên La Calavera Garbancera, chế giễu những người Mexico chạy theo thời trang châu Âu, chối bỏ gốc gác của mình; thông điệp là dù khoác áo gì, ai rồi cũng thành bộ xương như nhau.
Vài chục năm sau, Diego Rivera đưa nhân vật này vào bức bích hoạ lớn Giấc mơ một chiều Chủ nhật ở công viên Alameda (hoàn thành cuối thập niên 1940), vẽ cô với trọn thân hình, mặc váy dài sang trọng, khăn lông quấn cổ, đứng giữa Posada và chính Rivera thời bé. Chính Rivera gọi cô là Catrina, từ chữ catrín chỉ người ăn diện, công tử. Từ đó, La Catrina thành biểu tượng.
Như vậy, gương mặt catrina mà người ta vẽ đi tiệc hôm nay mang trong nó hai lớp nghĩa: một lớp hài hước, tự giễu về sự bình đẳng trước cái chết, và một lớp tự hào về bản sắc. Hiểu điều này giúp người hoá trang thấy vì sao catrina luôn diện đẹp, đội hoa, mặc váy dạ hội, chứ không rách rưới, máu me như xác sống.
Từ bích hoạ ra đường phố: catrina trong lễ hội ngày nay
Từ nửa sau thế kỷ XX, hình tượng catrina xuất hiện ở khắp nơi trong văn hoá Mexico: tượng gốm, búp bê, tranh, đồ thủ công, và cả những người hoá trang thành catrina sống. Ở nhiều thành phố, người ta tổ chức các cuộc dạo phố và thi hoá trang catrina, với váy áo cầu kỳ, mũ lớn, khăn ren và gương mặt vẽ công phu.
Một chi tiết thú vị cho thấy văn hoá đại chúng tác động ngược lại lễ hội: cuộc diễu hành lớn dịp Ngày của người chết ở Thủ đô Mexico chỉ bắt đầu từ năm 2016, lấy cảm hứng từ cảnh mở đầu bộ phim Spectre (2015) trong loạt phim James Bond, vốn dựng một cuộc diễu hành chưa từng có thật. Sau phim, thành phố tổ chức diễu hành thật, và nay nó thành một phần của lễ hội. Truyền thống, một lần nữa, không đứng yên.
Ở ngoài Mexico, hoá trang catrina phổ biến trong các cộng đồng người Mexico ở nước ngoài, trong tiệc Halloween, và qua phim hoạt hình lấy bối cảnh lễ hội này. Ở Việt Nam, kiểu "mặt đầu lâu hoa" được nhiều người chọn dịp Halloween vì đẹp và ít đáng sợ. Đây là chỗ cần chút hiểu biết để vẽ cho đúng tinh thần.
Vẽ mặt catrina cơ bản theo từng bước
Một gương mặt catrina đẹp không cần kỹ thuật hiệu ứng phức tạp; chủ yếu là màu nền, mảng tối quanh mắt và hoạ tiết. Trình tự gợi ý:
- Chuẩn bị da và thử dị ứng. Dùng màu vẽ mặt gốc nước dành cho da; thử ở cổ tay hoặc sau tai từ hôm trước. Rửa mặt, dưỡng ẩm nhẹ, buộc tóc gọn.
- Phủ nền trắng. Tán một lớp trắng mỏng đều bằng mút ẩm, để khô rồi phủ lớp thứ hai nếu cần. Không cần trắng tuyệt đối; nền hơi trong nhìn tự nhiên hơn trên ảnh.
- Vẽ hốc mắt. Vẽ hai vòng tròn quanh mắt (không phải lên mi), tô đen hoặc màu đậm khác như tím, xanh. Viền ngoài vòng tròn có thể vẽ cánh hoa nhỏ.
- Vẽ mũi. Tô đen đầu mũi theo hình trái tim lộn ngược hoặc hai giọt nước, gợi hốc mũi của đầu lâu.
- Vẽ miệng. Kéo một đường ngang từ khoé môi ra má, vẽ các vạch dọc cắt ngang môi như hàm răng khâu. Có thể tô môi đen hoặc để màu môi tự nhiên.
- Thêm hoạ tiết. Trán, cằm, gò má vẽ hoa, xoắn, chấm, mạng nhện thanh mảnh bằng cọ nhỏ; dùng hai ba màu tươi.
- Hoàn thiện. Đội vòng hoa (hoa vải hoặc hoa giấy màu cam, đỏ, vàng), mặc váy dài, có thể khoác khăn ren.
Vùng sát mắt nên dùng sản phẩm được ghi rõ dùng được quanh mắt; nếu không chắc, để trống một khoảng nhỏ quanh viền mi. Khi tẩy, dùng nước tẩy trang hoặc dầu tẩy dịu, lau nhẹ theo từng vùng, không chà mạnh. Các kỹ thuật vẽ mặt chung và tẩy trang hiệu ứng có bài riêng ở chuyên mục trang điểm hiệu ứng.
Trang phục catrina: váy, mũ, hoa và phụ kiện
Gương mặt chỉ là một nửa của catrina; nửa còn lại là trang phục gợi lại thời trang thượng lưu đầu thế kỷ XX mà Posada từng châm biếm. Hình mẫu kinh điển là váy dài chạm gót, eo chiết, tay áo phồng hoặc ren, màu đen, đỏ thẫm, tím, xanh đậm, đôi khi trắng. Bạn không cần may mới: một chiếc váy dạ hội cũ, váy maxi trơn hay áo dài màu trầm phối với khăn ren là đủ làm nền.
Phần đầu là chỗ tạo dấu ấn. Lối truyền thống nhất là chiếc mũ rộng vành cắm lông và hoa như trong tranh Posada; lối phổ biến hơn ngày nay là vòng hoa lớn quanh đầu, dùng hoa vải hoặc hoa giấy màu cam, đỏ, vàng, tím. Tóc búi gọn hoặc rẽ ngôi giữa để lộ trọn gương mặt vẽ. Nếu đội mũ rộng vành, nên chọn mũ nhẹ có quai giữ, nhất là khi đi ngoài trời gió.
Phụ kiện giúp hoàn thiện nhân vật: găng tay ren, quạt cầm tay, vòng cổ nhiều tầng, khăn choàng thêu hoa. Với phiên bản nam, vest tối màu, sơ mi trắng, nơ hoặc cà vạt, mũ phớt và cây gậy chống nhẹ là đủ. Chọn giày đi được lâu; một buổi diễu hành hay tiệc dài sẽ khiến đôi giày cao gót đẹp nhất trở thành gánh nặng. Hoa giấy, ren, lông vũ đều dễ bắt lửa, nên giữ khoảng cách với nến trang trí, một hình ảnh rất hay xuất hiện ở các bữa tiệc theo chủ đề này.
Hoá trang catrina sao cho tôn trọng
Giữ tinh thần "đầu lâu tươi cười". Catrina là duyên dáng, sang trọng, rực hoa. Ghép mặt catrina với máu me, vết thương, dao găm là trộn lẫn hai thế giới và đi ngược ý nghĩa gốc.
Hiểu thì hãy mặc. Nếu được hỏi, bạn nên kể được vài câu về Ngày của người chết và nguồn gốc La Catrina. Hoá trang trở thành dịp chia sẻ văn hoá thay vì chỉ mượn một "cái vỏ" đẹp.
Không biến văn hoá thành trò hề. Tránh đi kèm bộ râu giả, mũ vành to và giọng nói nhại để "đóng người Mexico". Đó là chế giễu một dân tộc, khác hẳn với hoá trang một hình tượng nghệ thuật.
Để ý bối cảnh. Ở một bữa tiệc vui, catrina là lựa chọn đẹp. Ở nơi có người đang mất người thân hoặc trong bối cảnh tang lễ của người khác, nên cân nhắc lại.
Ghi công khi chia sẻ. Khi đăng ảnh, một dòng giới thiệu ngắn rằng đây là hoá trang lấy cảm hứng từ La Catrina và Día de Muertos của Mexico là cách tôn trọng nhỏ mà có ý nghĩa. Nếu bạn học cách vẽ từ một nghệ sĩ cụ thể, nhắc tên họ cũng là phép lịch sự của người chơi.
Catrina, đầu lâu đường và đầu lâu Halloween: đừng nhầm
Ba hình ảnh đầu lâu hay bị gộp làm một trong tiệc hoá trang. Bảng sau giúp phân biệt:
| Hình ảnh | Gốc | Tinh thần | Đặc điểm khi hoá trang |
|---|---|---|---|
| La Catrina | Tranh khắc Posada, bích hoạ Rivera, Mexico | Châm biếm, tự hào, duyên dáng | Mặt đầu lâu hoa, mũ rộng vành hoặc vòng hoa, váy dài sang trọng |
| Đầu lâu đường (calavera) | Đồ trang trí làm bằng đường của Día de Muertos | Ngọt ngào, vui tươi, nhớ thương | Hoạ tiết sặc sỡ, chấm tròn, hoa văn đối xứng; hợp cả nam và nữ |
| Đầu lâu Halloween | Văn hoá Halloween phương Tây | Doạ, ma quái, vui kiểu rùng rợn | Đen trắng, hốc mắt sâu, có thể thêm máu, rách nát |
Trong thực tế, ranh giới giữa hai kiểu đầu tiên khá mềm: nhiều gương mặt catrina dùng hoạ tiết đầu lâu đường, và nhiều người gọi chung là "sugar skull". Điều quan trọng là không lẫn chúng với kiểu thứ ba. Vẽ mặt kiểu đầu lâu đường không nhất thiết là catrina; catrina là cả một nhân vật với trang phục. Còn đầu lâu Halloween là một thể loại khác, không cần mượn tên Ngày của người chết.
Câu hỏi thường gặp
Ngày của người chết có buồn không?
Không theo nghĩa tang tóc. Đây là dịp gia đình tụ họp, kể chuyện về người đã mất, nấu món họ thích, trang trí rực rỡ, có nhạc và có cả tiếng cười. Nỗi nhớ được thể hiện bằng màu sắc và niềm vui hơn là nước mắt.
Người không phải người Mexico hoá trang catrina có bị coi là xúc phạm không?
Nhiều người Mexico vui khi thấy văn hoá của mình được yêu thích, miễn là người hoá trang hiểu và giữ đúng tinh thần: duyên dáng, tưởng nhớ, không chế giễu. Điều gây khó chịu thường là trộn catrina với máu me hoặc nhại giọng, nhại ngoại hình.
Hoa cúc vạn thọ có ý nghĩa gì trong lễ hội?
Hoa cúc vạn thọ màu cam là loài hoa đặc trưng của dịp này ở Mexico, được dùng rất nhiều để trang trí nhà, lối đi, quảng trường. Màu cam rực và mùi hương mạnh của nó làm nên hình ảnh quen thuộc nhất của lễ hội.
Nam giới hoá trang catrina được không?
Được. Phiên bản nam thường được gọi là catrín, mặc vest, đội mũ, thắt nơ, gương mặt đầu lâu vẽ hoa văn. Đi theo cặp catrina và catrín là kiểu hoá trang đôi đẹp cho các bữa tiệc.
Vẽ mặt catrina mất bao lâu?
Một gương mặt đơn giản với nền trắng, hốc mắt, mũi, miệng và vài bông hoa thường mất khoảng ba mươi phút đến một giờ với người đã quen tay. Gương mặt nhiều hoạ tiết, đính đá có thể mất hai giờ trở lên; nên tập trước một lần.
Lễ hội ở Mexico có trùng ngày Halloween không?
Hai dịp nằm sát nhau: Halloween là tối 31 tháng 10, còn Ngày của người chết chủ yếu là 1 và 2 tháng 11, có nơi bắt đầu chuẩn bị từ trước. Ở các thành phố lớn của Mexico ngày nay, không khí hai dịp đôi khi hoà vào nhau.