Những bộ hoá trang nên tránh có chung một điểm: chúng biến một nhóm người thật thành trò cười, hoặc mượn hình ảnh của thứ có thật mà người khác có thể hiểu nhầm. Cụ thể là bôi màu da để đóng người thuộc chủng tộc khác, chế giễu dân tộc, người khuyết tật, người bệnh, nạn nhân của thảm kịch có thật; mặc quân phục, cảnh phục, đeo phù hiệu, cấp hiệu thật; mang đạo cụ giống vũ khí ra nơi công cộng; và máu me, kinh dị ở nơi có trẻ nhỏ.
Hoá trang là để đùa, và đùa thì cần có ranh giới. Câu hỏi đơn giản để tự kiểm tra là: trong bộ đồ này, ai là người bị cười? Nếu câu trả lời là một nhóm người thật, đặc biệt là nhóm vốn yếu thế, thì bộ đồ đó đáng nghĩ lại. Bài này giải thích từng nhóm nên tránh, vì sao, và gợi ý cách thay thế để vẫn vui.
Vì sao hoá trang cũng cần ranh giới
Một bộ đồ hoá trang luôn nói điều gì đó về người hoặc thứ nó mô tả. Khi bạn hoá trang thành ma cà rồng hay người ngoài hành tinh, không ai ngoài đời bị ảnh hưởng. Nhưng khi bộ đồ mô tả một nhóm người có thật, qua những nét phóng đại về màu da, trang phục, giọng nói, khuyết tật, thì những người thuộc nhóm đó có thể thấy mình bị biến thành trò cười, dù người hoá trang không hề có ý xấu.
Ở Việt Nam, những tình huống này xuất hiện nhiều hơn ta nghĩ: tiết mục văn nghệ có người bôi đen mặt để đóng "người châu Phi", tiệc công ty có người hoá trang người dân tộc thiểu số với điệu bộ ngô nghê, ảnh Halloween có người đóng bệnh nhân tâm thần. Những hình ảnh như vậy, khi lên mạng, có thể bị lan rộng, bị chỉ trích, và gây tổn thương thật cho cả người bị nhại lẫn người hoá trang.
Ranh giới ở đây không nhằm làm buổi tiệc mất vui. Nó giúp hoá trang tiếp tục là thứ mọi người cùng thích, thay vì thứ một nhóm thích còn nhóm khác phải chịu đựng. Phần lớn bộ đồ "có vấn đề" đều có cách thay thế giữ được ý tưởng mà bỏ đi phần chế giễu. Và người tự kiểm tra trước thì không phải lúng túng giải thích sau, khi ảnh đã lan đi mà không kèm lời nào.
Bôi màu da để đóng người thuộc chủng tộc khác
"Blackface" là cách gọi việc bôi đen da mặt để đóng vai người da đen. Nó gắn với các buổi diễn minstrel ở Mỹ từ thế kỷ 19, khi diễn viên da trắng bôi đen mặt, tô môi dày và diễn những vai ngốc nghếch, lười biếng để mua vui cho khán giả. Những hình ảnh đó góp phần củng cố định kiến phân biệt chủng tộc trong nhiều thập kỷ. Vì lịch sử này, ngày nay ở nhiều nơi trên thế giới, bôi màu da để đóng một chủng tộc khác bị coi là xúc phạm nghiêm trọng, bất kể ý định của người làm.
Tương tự là việc kéo mắt, tô vẽ để nhại người châu Á, hay gắn mũi giả, râu giả để nhại một dân tộc nào đó. Điểm chung là lấy đặc điểm cơ thể của một nhóm người làm "trang phục", điều mà người thuộc nhóm đó không thể cởi ra sau bữa tiệc.
Cách thay thế rất đơn giản: đóng nhân vật bằng trang phục, kiểu tóc, đạo cụ, không bằng màu da. Nếu bạn muốn hoá trang thành một nhân vật da màu bạn yêu thích trong phim, những dấu hiệu nhận diện của nhân vật như bộ đồ, vũ khí giả bằng xốp, kiểu tóc đã đủ. Riêng sơn màu da hoàn toàn khác người thật, như xanh lam của người ngoài hành tinh hay xanh lá của yêu tinh, là chuyện hoá trang kỳ ảo, không thuộc nhóm này.
Trang phục dân tộc và cộng đồng bị biến thành trò cười
Mặc với sự tôn trọng khác với hoá trang chế giễu. Mặc một bộ trang phục dân tộc được tặng trong dịp giao lưu văn hoá, hoặc mặc áo dài đi tiệc ở nước ngoài, là cách tôn vinh. Hoá trang thành "người dân tộc" với điệu bộ ngớ ngẩn, giọng nói nhại, đạo cụ rẻ tiền để gây cười là cách biến một cộng đồng thành trò đùa.
Một nền văn hoá không phải một bộ đồ hoá trang. Mũ lông vũ của một số dân tộc bản địa Bắc Mỹ là ví dụ hay được nhắc: với cộng đồng đó, nó gắn với danh dự và vị trí trong cộng đồng, nhưng thường bị bán như phụ kiện tiệc. Cũng như vậy với trang phục, vật dụng gắn với niềm tin của một cộng đồng: mặc chúng làm đồ hoá trang cho vui dễ bị hiểu là xem nhẹ điều người khác coi trọng.
Câu hỏi giúp phân biệt. Bạn có đang mặc để tìm hiểu, tôn vinh, trong một bối cảnh phù hợp, hay để người khác cười vào những nét "lạ" của cộng đồng đó? Nếu là vế sau, hãy chọn ý tưởng khác.
Thay thế thế nào. Nếu bạn yêu một nền văn hoá, có thể chọn nhân vật hư cấu cụ thể từ văn học, phim ảnh của nền văn hoá đó, mặc trang phục của nhân vật một cách chỉn chu, và sẵn sàng giải thích bạn đang đóng ai. Đóng một nhân vật khác với đóng cả một dân tộc.
Chế giễu người khuyết tật, người bệnh và nỗi đau có thật
Một số kiểu hoá trang tưởng là "hài" nhưng lấy nỗi khổ của người khác làm chất liệu:
- Nhại người khuyết tật: đi khập khiễng, gắn tay chân giả méo mó, làm điệu bộ của người có khuyết tật trí tuệ để gây cười.
- "Bệnh nhân tâm thần" với áo trói, ánh mắt điên loạn: củng cố định kiến rằng người có bệnh tâm thần là nguy hiểm, trong khi họ là nhóm vốn đã chịu kỳ thị.
- Người vô gia cư, người nghèo như một bộ đồ để cười.
- Nạn nhân hoặc thủ phạm của thảm kịch có thật gần đây: vụ tai nạn, thiên tai, vụ án đang được dư luận quan tâm. Người thân của nạn nhân có thể thấy những hình ảnh đó.
- Người thật còn sống theo cách phóng đại ngoại hình của họ để chế nhạo.
- Biểu tượng của các chế độ, tổ chức gắn với tội ác diệt chủng: dù để "gây sốc", chúng làm tổn thương người sống sót và hậu duệ, và ở nhiều nước còn bị pháp luật cấm.
Những đề tài này không bị cấm trong nghệ thuật nghiêm túc, như phim, kịch, văn học, nơi chúng được đặt trong bối cảnh và được xử lý cẩn trọng. Nhưng một bữa tiệc hoá trang không phải bối cảnh đó: ở đây hình ảnh đứng một mình, tách khỏi mọi lời giải thích.
Quân phục, cảnh phục và phù hiệu thật
Pháp luật Việt Nam cấm việc sử dụng trái phép quân phục, cảnh phục, trang phục, phù hiệu, cấp hiệu, biển hiệu của lực lượng vũ trang và cơ quan nhà nước. Hoá trang không phải là ngoại lệ: mặc một bộ đồng phục thật hay một bản sao giống thật đến mức người khác có thể tin, rồi ra đường, đến quán, lên ảnh, có thể khiến người xung quanh hiểu lầm và khiến bạn gặp rắc rối với cơ quan chức năng. Ngoài khía cạnh pháp lý, việc này còn có thể bị lợi dụng để giả danh, lừa đảo, nên được xử lý nghiêm.
Điều này cũng áp dụng cho trang phục, thẻ, phù hiệu của các ngành nghề có thẩm quyền như cơ quan thuế, hải quan, kiểm lâm, quản lý thị trường, và cho đồng phục, biểu tượng của lực lượng nước ngoài nếu giống thật. Cách an toàn là không dùng, kể cả khi đi tiệc kín.
Nếu bạn muốn đóng một nhân vật người lính hay cảnh sát trong phim, hãy chọn phiên bản rõ ràng là hư cấu: màu sắc khác hẳn, không phù hiệu, cấp hiệu, không chữ, không biểu tượng thật, và tốt nhất là nhân vật đến từ thế giới tưởng tượng như khoa học viễn tưởng, giả tưởng. Ở các sự kiện cosplay, ban tổ chức thường có quy định riêng về trang phục loại này; hãy đọc kỹ trước khi chuẩn bị.
Máu me, kinh dị và đạo cụ ở sai chỗ
Hoá trang kinh dị không có gì sai trong một bữa tiệc Halloween của người lớn. Vấn đề nằm ở chỗ: cùng một vết thương giả đầy máu, ở tiệc bạn bè là vui, nhưng ở ngày hội của trường mầm non, trong thang máy chung cư, trên xe buýt hay ở cổng bệnh viện thì có thể làm trẻ nhỏ hoảng sợ thật, khiến người đi đường tưởng có tai nạn, hoặc chạm vào nỗi đau của người vừa mất người thân.
Đạo cụ giống vũ khí cũng vậy. Một khẩu súng nhựa màu đen, một con dao cao su sơn bạc, một cây rìu giả trông thật có thể gây hoảng loạn nơi đông người và khiến bạn bị kiểm tra, giữ lại. Nếu bộ đồ cần đạo cụ, hãy chọn chất liệu xốp mềm, màu sặc sỡ, và chỉ mang đến nơi tổ chức cho phép; đi đường thì cất kín trong túi.
Cách làm hợp lý là chuẩn bị "hai lớp": lớp ngoài kín đáo cho đường đi (áo khoác, khăn, mũ), lớp trong để lộ ra khi đến đúng nơi. Với trang điểm máu me, có thể làm phần lớn ở nhà nhưng để lại chi tiết đậm nhất làm tại chỗ.
Bảng tự kiểm trước khi chốt bộ đồ
Trả lời nhanh các câu dưới đây. Chỉ cần một câu "có", hãy cân nhắc đổi hoặc điều chỉnh:
| Câu hỏi | Nếu "có" thì |
|---|---|
| Bộ đồ có thay đổi màu da để giống một chủng tộc có thật không? | Bỏ phần đổi màu da, giữ trang phục, kiểu tóc, đạo cụ của nhân vật |
| Người thuộc nhóm được mô tả có thấy mình bị cười không? | Đổi sang nhân vật hư cấu cụ thể hoặc ý tưởng khác |
| Có quân phục, cảnh phục, phù hiệu, cấp hiệu, thẻ ngành thật hoặc giống thật không? | Không dùng; chọn phiên bản hư cấu khác hẳn |
| Có đạo cụ giống vũ khí thật không? | Làm bằng xốp, màu sặc sỡ, cất kín khi đi đường, hỏi quy định nơi tổ chức |
| Nơi đến có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người không tham gia không? | Giảm máu me, bỏ mặt nạ đáng sợ, che bớt trên đường đi |
| Bộ đồ có nhắc tới thảm kịch, vụ án, người thật đang được dư luận quan tâm không? | Bỏ; chọn ý tưởng không gắn với nỗi đau có thật |
| Nếu ảnh bộ đồ bị đăng lên mạng không kèm lời giải thích, bạn có ngại không? | Đó là dấu hiệu nên nghĩ lại |
Bảng này cũng là công cụ tốt cho người tổ chức: đưa các dòng chính vào quy định trang phục của tiệc giúp khách biết trước ranh giới, thay vì phải xử lý tình huống khó xử tại chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Blackface là gì và vì sao bị coi là xúc phạm?
Blackface là việc bôi đen da mặt để đóng vai người da đen, gắn với các buổi diễn minstrel ở Mỹ thế kỷ 19, nơi người da đen bị mô tả như kẻ ngốc nghếch để mua vui. Vì lịch sử đó, bôi màu da để đóng một chủng tộc khác ngày nay bị coi là xúc phạm, bất kể người làm có ý gì.
Muốn hoá trang thành nhân vật da màu trong phim thì làm sao?
Hãy đóng bằng trang phục, kiểu tóc, đạo cụ và cử chỉ đặc trưng của nhân vật, không thay đổi màu da. Người xem nhận ra nhân vật nhờ những chi tiết đó, và bạn tránh được việc biến màu da thành trang phục.
Mặc trang phục dân tộc thiểu số đi tiệc hoá trang có được không?
Mặc với sự tôn trọng trong dịp phù hợp, như giao lưu văn hoá, là chuyện khác với hoá trang thành "người dân tộc" để gây cười. Tránh điệu bộ nhại, giọng nói nhại, đạo cụ rẻ tiền. Nếu mục đích là để mọi người cười vào nét lạ, hãy chọn ý tưởng khác.
Mặc đồ cảnh sát đồ chơi đi tiệc Halloween có sao không?
Nếu trang phục giống thật, có phù hiệu, cấp hiệu, bạn có thể vi phạm quy định cấm sử dụng trái phép trang phục của lực lượng vũ trang và gây hiểu lầm. Nên chọn phiên bản rõ ràng hư cấu, màu sắc khác hẳn, không phù hiệu, hoặc nhân vật khoa học viễn tưởng.
Hoá trang zombie, máu me đi phố có được không?
Không có gì sai khi hoá trang kinh dị ở đúng nơi, nhưng trên đường phố có trẻ nhỏ, người lớn tuổi và người không tham gia. Nên che bớt bằng áo khoác, khăn trên đường đi, tránh nơi như bệnh viện, trường học, và không hù doạ người lạ.
Người tổ chức nên làm gì khi khách đến với bộ đồ phản cảm?
Nói chuyện riêng, nhẹ nhàng, đề nghị bỏ phần gây vấn đề hoặc mượn phụ kiện khác để thay. Không nên làm bẽ mặt trước đám đông, nhưng cũng không nên làm lơ, vì những người khác đang quan sát xem ranh giới của bữa tiệc có thật không.