Chuyên viên trang điểm hiệu ứng (thường gọi tắt theo tiếng Anh là SFX makeup artist) là người tạo ra những thay đổi trên cơ thể diễn viên mà trang điểm thông thường không làm được: vết thương sâu, bỏng, sẹo lớn, hoá già nhiều chục năm, biến dạng khuôn mặt, sinh vật kỳ ảo, xác chết giả. Họ không chỉ cầm cọ mà còn nặn, đổ khuôn, pha vật liệu, gắn miếng đắp và vẽ màu để thứ nhân tạo trông như da thật trước ống kính.
Nghề này đứng giữa hội hoạ, điêu khắc, hoá học vật liệu và kỹ thuật hoá trang. Một phần công việc diễn ra trong xưởng nhiều tuần trước ngày quay, phần còn lại diễn ra trên ghế hoá trang lúc trời chưa sáng. Bài này giải thích ranh giới nghề, các mảng việc, kỹ năng cần có và những nơi người làm hiệu ứng thường làm việc, ở góc nghề nghiệp. Kỹ thuật tự làm vết thương, sẹo, bầm cho người chơi đã có ở chuyên mục Trang điểm hiệu ứng đặc biệt.
Khác người hoá trang thông thường ở đâu
Ranh giới không cứng: nhiều người làm cả hai. Nhưng hai hướng nghề đòi hỏi bộ kỹ năng khá khác nhau.
| Tiêu chí | Hoá trang thông thường (beauty, nhân vật) | Hoá trang hiệu ứng (SFX) |
|---|---|---|
| Mục tiêu | Làm đẹp, làm đúng nhân vật, giữ tự nhiên | Thay đổi hình dạng, tạo tổn thương, tạo sinh vật |
| Chất liệu chính | Mỹ phẩm: nền, phấn, màu mắt, son | Sáp, silicone, cao su, gelatin, keo dán da, máu giả, màu cồn |
| Nơi làm | Ghế hoá trang | Xưởng (nặn, đổ khuôn) và ghế hoá trang (gắn, vẽ) |
| Thời gian chuẩn bị | Từ vài phút tới một giờ mỗi người | Có thể nhiều tuần cho một bộ miếng đắp, nhiều giờ gắn mỗi buổi |
| Kỹ năng nền | Màu da, ánh sáng, tạo khối bằng màu | Điêu khắc, giải phẫu, làm khuôn, an toàn hoá chất |
| Rủi ro chính | Kích ứng mỹ phẩm, vệ sinh dụng cụ | Dị ứng keo và vật liệu, hơi dung môi, nhiệt, bụi, thời gian đeo dài |
Ở đoàn phim nhỏ, người hoá trang chính thường làm luôn những hiệu ứng vừa phải như vết cắt, vết bầm, máu. Khi kịch bản cần biến đổi lớn, đoàn thuê người hoặc xưởng chuyên hiệu ứng.
Các mảng việc của một chuyên viên hiệu ứng
Hiệu ứng vẽ và đắp nhanh. Vết thương, vết bỏng, bầm, mồ hôi, bụi, da bệnh tật được làm thẳng trên da bằng sáp, màu, máu giả, gelatin. Đây là phần việc hằng ngày, đòi hỏi nhanh và lặp lại chính xác cho liên tục cảnh quay.
Miếng đắp làm sẵn. Mũi, cằm, trán, nếp nhăn, sẹo lớn được nặn trên khuôn mặt thạch cao của diễn viên, đổ khuôn rồi đúc thành miếng mỏng mềm, sau đó gắn lên da và vẽ màu. Quy trình nguyên lý có ở bài làm khuôn và miếng đắp trên cùng chuyên mục.
Hoá già và thay đổi tuổi. Kết hợp vẽ, cao su đắp nhiều lớp, miếng đắp, tóc giả, lông mày, râu bạc. Hoá già thuyết phục là bài khó vì khán giả nhìn người già mỗi ngày và nhận ra cái sai ngay.
Sinh vật và nhân vật kỳ ảo. Từ tai nhọn, sừng, da vảy đến bộ mặt phủ kín đầu. Thường làm cùng nhà thiết kế nhân vật, và đôi khi giao một phần cho kỹ xảo.
Cơ thể giả và bộ phận giả. Bàn tay, cánh tay, thi thể giả dùng cho cảnh không thể để diễn viên thật làm. Phần này gần với điêu khắc và làm mô hình hơn là trang điểm.
Bảo trì trên trường quay. Miếng đắp bong mép vì mồ hôi, màu loang dưới đèn, máu khô sai màu — người làm hiệu ứng phải trực bên máy quay để sửa giữa các đúp.
Bộ kỹ năng cần có
Nhìn từ phía người tuyển, một chuyên viên hiệu ứng đáng tin thường có đủ các nhóm sau. Không ai giỏi đều tất cả; điều quan trọng là biết mình mạnh ở đâu và đủ dùng ở phần còn lại.
- Vẽ và hiểu màu: pha màu da, nhìn ra các lớp xanh, đỏ, vàng dưới da; vẽ mạch máu, đốm, vết thâm sao cho có chiều sâu.
- Điêu khắc: nặn bằng đất sét dầu, hiểu tỷ lệ, chất liệu bề mặt da (lỗ chân lông, nếp nhăn theo hướng cơ).
- Giải phẫu học: xương, cơ mặt, cách da chảy xệ theo tuổi, cách vết thương hình thành và lành dần. Hiểu giải phẫu là thứ khiến hiệu ứng trông thật thay vì trông như đồ chơi.
- Làm khuôn và vật liệu: hiểu thạch cao, silicone, cao su, gelatin hoạt động thế nào, đông kết ra sao, an toàn khi xử lý.
- Tóc và lông: gắn râu, lông mày, lông trên miếng đắp để chúng hoà vào phần thật.
- An toàn và vệ sinh: thử dị ứng, đọc phiếu an toàn hoá chất, thông gió, xử lý khi diễn viên bị kích ứng.
- Giao tiếp và tổ chức: đọc kịch bản, lập lịch, ước lượng thời gian gắn, báo trước với đoàn phim những gì không làm kịp.
Nhiều người vào nghề từ một nhánh: dân mỹ thuật vào từ điêu khắc, thợ trang điểm vào từ màu, người làm mô hình vào từ khuôn và vật liệu. Hồ sơ năng lực tốt cho thấy họ đã lấp được các nhánh còn thiếu.
Làm việc ở đâu: phim trường, xưởng, sân khấu và hơn thế
Môi trường quen thuộc nhất là điện ảnh và phim truyền hình, nơi nhu cầu hiệu ứng đi theo thể loại: phim kinh dị, hành động, chiến tranh, giả tưởng, phim y khoa, phim lịch sử cần hoá già. Ở thị trường mà số phim thể loại này không nhiều, người làm hiệu ứng thường kết hợp nhiều nguồn việc khác nhau.
Quảng cáo và video ca nhạc cần hiệu ứng ngắn nhưng chất lượng hình rất cao. Sân khấu cần hiệu ứng bền qua nhiều đêm diễn và nhìn rõ từ xa; phần trang điểm sân khấu cơ bản được viết riêng ở các site về biểu diễn. Công viên chủ đề, nhà ma, sự kiện Halloween cần hoá trang hàng loạt cho nhiều diễn viên mỗi tối, đòi hỏi quy trình nhanh và vật liệu chịu được mồ hôi.
Ngoài giải trí, kỹ năng hiệu ứng còn được dùng trong mô phỏng huấn luyện: vết thương giả cho diễn tập sơ cứu, cứu hộ, đào tạo y khoa. Ở mảng này yêu cầu không phải là đẹp mà là đúng: vết thương phải giống tình huống thật để người học phản ứng đúng. Một số người làm bảo tàng, mô hình trưng bày, nhân vật cho triển lãm.
Phần lớn người làm hiệu ứng là lao động tự do nhận việc theo dự án, hoặc làm cho một xưởng nhận gia công cho nhiều đoàn phim. Vì vậy uy tín, hồ sơ năng lực và quan hệ trong nghề quyết định rất nhiều tới việc có được gọi lại hay không.
Một dự án hiệu ứng điển hình đi qua những bước nào
Lấy ví dụ giả định: kịch bản cần một nhân vật bị bỏng nửa mặt, xuất hiện trong năm ngày quay. Tiến trình thường như sau:
- Đọc kịch bản, hỏi đạo diễn mức độ (khán giả cần thấy rõ hay chỉ thoáng qua), số ngày quay, có cận cảnh không.
- Phác thảo hoặc ghép ảnh tham khảo, thống nhất thiết kế với đạo diễn và người thiết kế hình ảnh.
- Lấy khuôn mặt diễn viên (nếu cần miếng đắp), nặn vết bỏng trên khuôn, đổ khuôn, đúc thử.
- Thử dị ứng keo và vật liệu với diễn viên; thử gắn toàn bộ, quay thử dưới ánh sáng phim.
- Đúc đủ số miếng cho năm ngày quay cộng dự phòng, vì miếng đắp loại mỏng thường chỉ dùng được một lần.
- Ngày quay: gắn, vẽ, trực trường quay, chụp ảnh liên tục, tẩy cẩn thận cuối ngày và theo dõi da diễn viên.
- Ghi chép lại vật liệu, màu, thời gian từng bước để lần sau làm nhanh hơn và để kỹ xảo tham chiếu nếu cần.
Tỷ lệ thời gian thường nghiêng hẳn về chuẩn bị: vài giây trên màn hình có thể là kết quả của nhiều ngày trong xưởng.
Chăm sóc diễn viên khi phải mang hiệu ứng nhiều giờ
Một bộ hoá trang hiệu ứng lớn có thể mất vài giờ để gắn và diễn viên phải mang nó suốt ngày quay. Trách nhiệm của chuyên viên hiệu ứng không dừng ở chỗ trông đẹp trên màn hình mà còn ở chỗ người mang nó chịu được, an toàn và vẫn diễn được. Đây là phần nghề ít được nói tới nhưng quyết định việc diễn viên và đoàn phim có muốn làm lại với mình hay không.
Nhiệt và mồ hôi là vấn đề đầu tiên. Miếng đắp, tóc giả, lớp keo giữ nhiệt; ở thời tiết nóng ẩm, diễn viên mệt nhanh và keo bong sớm. Người làm hiệu ứng đề xuất với đoàn chỗ nghỉ có quạt hoặc điều hoà, sắp các cảnh nặng vào giờ mát khi có thể, và chuẩn bị khăn lạnh, nước uống bằng ống hút để không phá vùng môi.
Ăn uống, nói, nhìn, nghe cũng phải được tính trước. Miếng đắp quanh miệng cần cho phép nhai nhẹ; răng giả, kính áp tròng màu làm giảm khả năng nói và nhìn; tai giả làm nghe kém đi. Nhân vật phủ kín đầu cần lối thoát nhanh khi diễn viên thấy ngột ngạt.
Tâm lý không kém phần quan trọng. Ngồi bất động nhiều giờ khi người khác thao tác trên mặt mình, rồi nhìn vào gương thấy một khuôn mặt bị bỏng hay già nua có thể khiến diễn viên căng thẳng. Giải thích trước từng bước, hỏi han giữa chừng, cho nghỉ ngắn, và tôn trọng khi diễn viên nói cần dừng là kỹ năng nghề, không phải phép lịch sự thêm vào.
Cuối ngày, tháo hiệu ứng đúng cách và theo dõi da diễn viên qua nhiều ngày quay liên tiếp là phần cuối của trách nhiệm đó.
Những hiểu lầm phổ biến về nghề hiệu ứng
“Chỉ cần khéo tay là làm được.” Khéo tay là điều kiện cần. Nghề còn đòi hỏi hiểu vật liệu, an toàn, giải phẫu, và khả năng làm việc đúng hạn trong một đoàn hàng chục người.
“Kỹ xảo máy tính sẽ thay hết.” Kỹ xảo thay một phần, nhưng hoá trang thật vẫn được ưa chuộng ở nhiều thể loại vì diễn viên có thứ để diễn và ánh sáng tác động lên vật thể thật. Thực tế phổ biến là phối hợp hai bên.
“Làm càng ghê càng giỏi.” Hiệu ứng tốt là hiệu ứng phục vụ câu chuyện. Một vết sẹo tinh tế đúng nhân vật thường khó hơn một khuôn mặt quái vật.
“Vật liệu nào cũng dùng được miễn đẹp.” Mọi thứ chạm vào da diễn viên phải là vật liệu dành cho da, đã thử dị ứng. Chọn sai có thể làm diễn viên tổn thương và làm cả đoàn ngừng quay.
“Người làm hiệu ứng chỉ cần giỏi làm, không cần giỏi nói.” Phần lớn rắc rối trên phim trường đến từ hiểu nhầm: đạo diễn tưởng có ba bộ miếng đắp trong khi chỉ đúc được hai, đoàn tưởng gắn mất một giờ trong khi cần ba. Báo đúng thời gian, đúng giới hạn, đúng lúc là một kỹ năng nghề như nặn hay vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Học vẽ hay học điêu khắc trước thì tốt cho người muốn làm hiệu ứng?
Cả hai đều cần, nhưng điêu khắc thường là nút thắt với người đi từ trang điểm sang. Tập nặn đầu người bằng đất sét dầu theo ảnh giải phẫu giúp hiểu khối, cơ và nếp da. Người đã giỏi điêu khắc thì nên học thêm màu da và kỹ thuật gắn, vì miếng đắp đẹp mà gắn lộ mép vẫn hỏng.
Người làm hiệu ứng có cần bằng cấp không?
Phần lớn đoàn phim tuyển theo hồ sơ tác phẩm và kinh nghiệm thực tế hơn là bằng cấp. Các khoá học giúp có nền tảng và quan hệ, nhưng điều quyết định vẫn là ảnh tác phẩm, khả năng làm đúng hạn và được người trong nghề giới thiệu. Một số môi trường như cơ sở y tế dùng mô phỏng có thể có yêu cầu riêng.
Hiệu ứng trong phim kinh dị có phải là phần chính của nghề?
Phim kinh dị và hành động tạo nhiều việc dễ thấy, nhưng phần lớn khối lượng hằng ngày là những thứ khán giả không để ý: hoá già vài tuổi, vết thương nhỏ, mồ hôi, da bệnh, sẹo nhân vật. Người chỉ thích làm quái vật thường thấy nghề khác với tưởng tượng.
Làm hiệu ứng có nguy hiểm cho sức khoẻ người làm không?
Có những rủi ro thật nếu làm ẩu: hơi dung môi, bụi thạch cao, nhiệt, tiếp xúc da lâu với vật liệu chưa đóng rắn. Rủi ro này kiểm soát được bằng thông gió, đồ bảo hộ, đọc phiếu an toàn và thói quen xưởng gọn gàng. Bài an toàn hoá chất trong xưởng hoá trang nói kỹ phần này.
Có thể làm nghề hiệu ứng mà không làm cho phim không?
Có. Nhà ma và công viên chủ đề, sự kiện Halloween, quảng cáo, sân khấu, mô phỏng huấn luyện sơ cứu, mô hình trưng bày đều cần kỹ năng này. Nhiều người kết hợp vài nguồn việc, và kỹ năng điêu khắc, làm khuôn còn dùng được cho đạo cụ, mô hình.
SFX và VFX khác nhau thế nào?
Trong ngành, SFX thường chỉ hiệu ứng làm thật trước máy quay (hoá trang hiệu ứng, cháy nổ, mưa gió nhân tạo), còn VFX là hiệu ứng tạo hoặc chỉnh trên máy tính sau khi quay. Chuyên viên trang điểm hiệu ứng thuộc nhóm làm thật, nhưng thường phải phối hợp với người làm VFX.