Đeo và tháo kính áp tròng màu đúng cách xoay quanh một nguyên tắc: tay sạch và khô, lens chỉ chạm dung dịch chuyên dụng, không bao giờ chạm nước máy. Đeo lens trước khi trang điểm, tháo lens trước khi tẩy trang; đeo trong số giờ bác sĩ cho phép, không ngủ khi đeo, không bơi hay tắm khi đeo. Lens dùng một lần thì bỏ sau khi tháo; lens dùng nhiều lần phải được làm sạch, ngâm dung dịch mới và thay theo đúng hạn ghi trong hướng dẫn.
Nếu mắt đau, đỏ, mờ, chảy nước nhiều, sợ ánh sáng hay có cảm giác cộm không hết sau khi tháo, đó là lúc phải tháo lens ngay, không đeo lại và đi khám bác sĩ mắt sớm. Bài này là hướng dẫn thao tác cho người đã được bác sĩ mắt kiểm tra là đeo được; nó không thay lời dặn riêng của bác sĩ cho mắt bạn.
Người mới tập đeo: tập ở nhà, không tập sát ngày sự kiện
Nhiều người lần đầu chạm vào lens là sáng ngày đi sự kiện, trong phòng thay đồ chật, ánh sáng kém, tay run vì vội. Đó là hoàn cảnh dễ làm rơi lens, dụi mắt, trầy giác mạc nhất. Cách an toàn hơn là tập đeo và tháo ở nhà vài lần trước đó, tốt nhất ngay sau buổi khám khi lời hướng dẫn còn mới.
Khi tập, chọn lúc không vội, ngồi bàn có gương và đèn sáng, không trang điểm. Phản xạ chớp mắt khi có vật lại gần là bình thường; nó giảm dần sau vài lần. Nếu sau nhiều lần vẫn không đưa được lens vào, hoặc mắt đỏ lên sau mỗi lần thử, dừng lại, quay lại nơi khám để được hướng dẫn thêm. Cố ép mắt mở và chọc ngón tay vào nhiều lần trong một buổi là cách nhanh nhất để làm xước mắt.
Tập cả việc tháo, không chỉ đeo. Người mới thường đeo được nhưng lúng túng khi tháo, và lúc ấy thường là cuối ngày, mắt đã khô, tay đã mỏi. Nắm chắc thao tác tháo giúp bạn tự tin tháo ngay khi mắt có dấu hiệu lạ, thay vì chần chừ vì ngại.
Nếu độ hai mắt khác nhau, đánh dấu nắp hộp hai bên bằng hai màu khác nhau và luôn bắt đầu với cùng một bên. Với lens màu dùng một lần, mỗi mắt một vỉ riêng, xé vỉ nào đeo ngay vỉ đó, không xé sẵn cả hai rồi đặt lên bàn.
Chuẩn bị trước khi đeo
Thao tác đeo lens mất chưa tới một phút khi đã quen, nhưng chuẩn bị mới là phần quyết định độ an toàn:
- Móng tay ngắn, mài nhẵn. Móng dài và móng giả là nguyên nhân thường gặp của trầy giác mạc và rách lens. Nếu nhân vật có móng dài, đeo lens trước khi gắn móng.
- Rửa tay bằng xà phòng kỹ cả kẽ ngón, xả sạch, lau khô bằng khăn sạch không xơ. Xà phòng có kem dưỡng hoặc mùi hương đậm dễ để lại lớp màng trên lens.
- Chỗ ngồi sạch, đủ sáng, có gương, đặt khăn sạch dưới tay để nếu lens rơi thì rơi lên khăn chứ không xuống bồn rửa.
- Lens còn hạn, vỉ còn niêm phong, dung dịch trong vỉ trong, lens không rách mép.
- Dung dịch ngâm chuyên dụng mới, không dùng lại dung dịch cũ trong hộp.
- Không bôi kem tay, kem chống nắng ngay trước khi đeo.
- Chưa trang điểm mắt; nếu đã lỡ trang điểm thì rửa tay thật kỹ để không dính phấn lên lens.
Nếu đeo ở sự kiện, chọn phòng thay đồ có bồn rửa tay. Nước rửa tay khô không thay được rửa tay bằng xà phòng trước khi chạm vào lens, vì cồn và chất dưỡng còn lại trên ngón tay có thể gây xót mắt.
Đeo lens từng bước
Luôn đeo một mắt cố định trước (ví dụ mắt phải) để không bao giờ nhầm lens hai mắt khi độ hai bên khác nhau:
- Lấy lens ra khỏi vỉ bằng đầu ngón tay, không dùng móng, không dùng nhíp kim loại.
- Đặt lens lên đầu ngón trỏ khô, nhìn từ bên cạnh: lens đúng chiều có hình cái bát, mép cong lên đều; lens lộn trái có mép loe ra ngoài như cái đĩa. Với lens màu, mặt hoa văn cũng giúp nhận biết theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Kiểm lens không rách, không có bụi; nếu có bụi, tráng bằng dung dịch chuyên dụng, không tráng bằng nước máy.
- Dùng ngón giữa của tay cầm lens kéo mí dưới xuống; tay kia kéo mí trên lên, giữ chân mi để không chớp.
- Nhìn thẳng hoặc nhìn hơi lên, đưa lens từ từ lại gần, đặt nhẹ lên tròng mắt.
- Nhìn xuống, thả mí dưới rồi từ từ thả mí trên, nhắm mắt nhẹ vài giây cho lens ổn định.
- Chớp vài lần, kiểm tra nhìn rõ, không cộm. Nếu cộm, tháo ra, tráng lại dung dịch rồi thử lại; vẫn cộm thì không đeo.
Đeo lens xong rồi mới bắt đầu trang điểm, xịt keo tóc hay đội tóc giả. Nếu phải xịt keo, nhắm mắt và quay mặt khỏi luồng xịt.
Tháo lens an toàn, kể cả khi lens bị lệch
Tháo cũng bắt đầu bằng rửa tay. Nhìn lên, kéo mí dưới xuống bằng ngón giữa, dùng đầu ngón trỏ kéo nhẹ lens trượt xuống phần lòng trắng phía dưới, rồi dùng ngón cái và ngón trỏ véo nhẹ lens ra. Không bấm móng, không chà lên tròng mắt. Nếu mắt khô và lens bám chặt, nhỏ một vài giọt nước mắt nhân tạo dùng được với kính áp tròng, chờ một lúc rồi thử lại.
Lens đôi khi bị lệch lên dưới mí trên, nhất là khi bạn dụi mắt. Đừng hoảng: lens không thể "lọt ra sau mắt" vì có lớp kết mạc chặn lại. Nhìn xuống, xoa nhẹ mí trên qua lớp da để lens trượt về giữa, hoặc nhỏ dung dịch rồi nhìn theo hướng ngược lại. Nếu không tự lấy ra được, hoặc cảm giác vẫn còn vật lạ sau khi tháo, đi khám để được kiểm tra.
Tháo lens trước khi tẩy trang, trước khi tắm, trước khi đi ngủ, kể cả ngủ trưa trên xe trên đường về. Một ngày sự kiện dài, mệt mỏi là lúc người ta hay quên nhất. Đặt báo thức trên điện thoại vào giờ phải tháo là một mẹo nhỏ nhưng hiệu quả.
Lens dùng một lần: tháo xong bỏ luôn, không cất lại "để mai đeo tiếp". Lens dùng nhiều lần: chuyển ngay sang bước vệ sinh dưới đây.
Vệ sinh lens và hộp đựng
Chà và tráng theo hướng dẫn dung dịch. Đặt lens vào lòng bàn tay sạch, nhỏ dung dịch, dùng đầu ngón tay chà nhẹ hai mặt theo đúng hướng dẫn của loại dung dịch bạn dùng, rồi tráng lại. Nhiều hướng dẫn nhãn khoa khuyên chà và tráng ngay cả với dung dịch ghi "không cần chà".
Dung dịch mới mỗi lần. Đổ bỏ dung dịch cũ trong hộp, không châm thêm dung dịch mới vào phần cũ. Dung dịch đã dùng mất khả năng sát khuẩn và có thể nuôi vi khuẩn.
Không nước máy, không nước bọt. Không tráng lens, không rửa hộp bằng nước máy; không ngậm lens cho ướt. Nước máy và nước bọt đều không vô khuẩn và có thể mang tác nhân gây nhiễm trùng giác mạc.
Làm khô hộp. Sau khi lấy lens ra đeo, tráng hộp bằng dung dịch, úp ngược hộp với nắp mở trên khăn sạch cho khô tự nhiên.
Thay hộp định kỳ. Hộp đựng là nơi vi khuẩn dễ bám thành lớp màng. Nhiều khuyến cáo nhãn khoa đề nghị thay hộp ít nhất mỗi ba tháng, hoặc sớm hơn nếu hộp nứt, bẩn.
Đúng hạn thay lens. Lens dùng nhiều lần có hạn sử dụng tính từ lúc mở vỉ theo hướng dẫn của nhà sản xuất, dù bạn đeo ít lần. Quá hạn thì bỏ, kể cả trông còn mới.
Không dùng chung. Không cho mượn, không đeo thử lens của người khác, kể cả đã rửa. Mỗi lens chỉ dành cho một người, một mắt.
Đeo bao lâu là vừa trong một ngày sự kiện
Không có một con số chung cho mọi người. Thời gian đeo an toàn phụ thuộc vào chất liệu lens, độ thoáng khí, tình trạng mắt và môi trường. Bác sĩ khám cho bạn sẽ đưa ra giới hạn cụ thể, và đó là con số bạn nên theo; hướng dẫn của nhà sản xuất cũng ghi thời gian đeo tối đa. Với người mới, bác sĩ thường cho tăng dần từ vài giờ trong những ngày đầu.
Trong ngày cosplay, đừng đeo từ lúc bước ra khỏi nhà. Một cách hợp lý là đeo lens khi đã tới nơi và chuẩn bị chụp ảnh, tháo ngay khi xong phần chụp chính, đổi sang kính gọng hoặc không đeo cho phần còn lại của ngày. Môi trường sự kiện thường nhiều bụi, khói từ máy tạo khói sân khấu, máy lạnh làm khô mắt, và bạn ít chớp mắt khi tập trung tạo dáng; tất cả đều làm mắt mệt nhanh hơn.
Mang theo hộp đựng sạch, dung dịch dạng chai nhỏ, nước mắt nhân tạo dùng được với kính áp tròng, và kính gọng dự phòng. Nếu mắt bắt đầu khô, xốn, đó là lúc tháo, không phải lúc cố thêm cho xong buổi chụp.
Không ngủ khi đeo, không bơi, không tắm hay rửa mặt mạnh khi đeo. Những lời khuyên này lặp lại vì các trường hợp nhiễm trùng giác mạc nặng được ghi nhận nhiều nhất ở chính các tình huống ấy.
Dấu hiệu phải tháo lens ngay và việc cần làm
Hướng dẫn nhãn khoa thường gói các dấu hiệu cảnh báo trong một câu dễ nhớ: mắt đau, đỏ, mờ thì tháo lens và đi khám. Cụ thể hơn:
| Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|
| Đau mắt, cảm giác như có cát mà tháo lens rồi vẫn còn | Không đeo lại, đi khám bác sĩ mắt sớm, trong ngày nếu có thể |
| Mắt đỏ rõ, đỏ tăng dần | Tháo lens, không đeo tiếp, đi khám nếu không đỡ nhanh sau khi tháo |
| Nhìn mờ, nhoè không hết khi chớp mắt | Tháo lens, kiểm tra lại; mờ kéo dài thì đi khám ngay |
| Chảy nước mắt nhiều, có ghèn, dịch đục | Tháo lens, đi khám, không tự nhỏ thuốc |
| Sợ ánh sáng, chói mắt bất thường | Tháo lens, đi khám sớm |
| Lens rách trong mắt hoặc không tìm thấy mảnh | Không cố móc, đi khám để được lấy ra và kiểm tra giác mạc |
Khi đi khám, mang theo lens (bỏ vào hộp), hộp đựng, dung dịch và bao bì sản phẩm; những thứ này giúp bác sĩ tìm nguyên nhân. Đừng tự nhỏ thuốc nhỏ mắt có chứa kháng sinh hay corticoid mua theo lời mách, vì có loại làm bệnh nặng thêm nếu dùng sai. Không đeo lại lens cho tới khi bác sĩ cho phép.
Ở sự kiện, nếu dấu hiệu xuất hiện giữa buổi, tháo lens ngay tại phòng thay đồ hoặc nhờ bộ phận y tế của ban tổ chức hỗ trợ, chuyển sang kính gọng dự phòng, rồi sắp xếp đi khám. Đừng chờ hết buổi chụp mới tính, vì với nhiễm trùng giác mạc, đi khám sớm vài giờ có thể tạo khác biệt cho kết quả điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Lens màu rơi xuống sàn có rửa lại rồi đeo tiếp được không?
Lens dùng một lần thì bỏ luôn. Lens dùng nhiều lần có thể làm sạch kỹ bằng dung dịch chuyên dụng theo đúng quy trình chà, tráng, ngâm, nhưng nếu rơi ở nhà vệ sinh công cộng hay sàn sự kiện bẩn, an toàn nhất là bỏ đi và dùng chiếc dự phòng.
Lỡ ngủ quên khi đang đeo lens thì làm sao?
Không tháo ngay khi mắt đang khô dính. Nhỏ vài giọt nước mắt nhân tạo dùng được với lens, chớp nhẹ, chờ lens trơn lại rồi tháo. Sau đó để mắt nghỉ, không đeo lại trong ngày. Nếu đau, đỏ, mờ hay sợ ánh sáng, đi khám.
Có thể dùng nước muối sinh lý thay dung dịch ngâm lens không?
Nước muối sinh lý dùng tráng mắt không có khả năng sát khuẩn như dung dịch ngâm đa năng, và lọ đã mở có thể nhiễm khuẩn. Ngâm và bảo quản lens chỉ dùng dung dịch được chỉ định cho kính áp tròng.
Đeo lens rồi có nhỏ thuốc nhỏ mắt thông thường được không?
Không phải loại nào cũng dùng được khi đang đeo lens; một số chất bảo quản và thuốc có thể bám vào lens. Chỉ dùng loại ghi rõ dùng được với kính áp tròng, hoặc hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.
Mắt hơi cộm sau khi đeo lens vài phút có sao không?
Có thể do lens lộn trái, dính bụi hoặc mắt chưa quen. Tháo ra, kiểm tra chiều lens, tráng dung dịch và đeo lại. Nếu vẫn cộm hoặc thấy đau thì không đeo nữa; cảm giác khó chịu là tín hiệu, không phải điều phải chịu cho quen.
Có cần mang kính gọng theo khi đi sự kiện đeo lens không?
Rất nên. Kính gọng dự phòng giúp bạn tháo lens bất cứ lúc nào mắt mệt hay có sự cố mà vẫn nhìn rõ để đi lại an toàn, nhất là với người cận. Mang theo cả hộp đựng sạch và dung dịch dạng chai nhỏ.