Trong tiểu thuyết và phim điệp viên, cải trang đi theo hai lối. Lối thứ nhất là mặt nạ: lột một lớp cao su là ra người khác, như trong loạt Mission: Impossible, hay nhân vật công tử bột đóng vai bà già đánh xe trong Bông hoa đỏ thắm (The Scarlet Pimpernel). Lối thứ hai là vỏ bọc: không cần râu giả, điệp viên sống dưới một cái tên, một nghề nghiệp, một tiểu sử dựng sẵn, và căng thẳng đến từ việc giữ cho câu chuyện ấy không vỡ.
Lối thứ nhất cho ta những cảnh lột mặt nạ ngoạn mục; lối thứ hai cho ta những nhân vật mệt mỏi vì phải làm người khác quá lâu. Bài này phân tích hai lối kể qua những tác phẩm quen thuộc, cộng thêm một biến thể thú vị: nhân vật bị nhầm là điệp viên dù chẳng cải trang gì. Đây là bài phân tích hư cấu; mọi kỹ thuật trên màn ảnh đều được phóng đại cho kịch tính và không nên coi là cách làm ngoài đời.
Hai trường phái kể chuyện điệp viên
Truyện điệp viên ra đời từ cùng một nỗi lo: kẻ thù có thể ở ngay bên cạnh mà ta không biết. Cải trang là hình ảnh cụ thể nhất của nỗi lo đó. Nhưng các tác giả chọn hai cách rất khác nhau để kể nó, và hai cách này gần như tương ứng với hai dòng của thể loại.
Dòng phiêu lưu coi cải trang là màn ảo thuật. Nhân vật chính là người tài ba, cải trang hoàn hảo, thoát hiểm trong gang tấc, và khán giả được mời thán phục. Cải trang ở đây gắn với đồ nghề: mặt nạ, tóc giả, máy đổi giọng. Kịch tính nằm ở câu hỏi "có bị phát hiện không" và câu trả lời thường là "suýt nữa".
Dòng hiện thực coi cải trang là gánh nặng tâm lý. Nhân vật ít khi đội tóc giả; họ mang một danh tính khác trong nhiều năm, phải nhớ từng chi tiết của cuộc đời bịa ra, nói dối với cả người thân. Kịch tính nằm ở câu hỏi "người này còn biết mình là ai không" và câu trả lời thường làm người đọc buồn.
Hai dòng này không đối lập hoàn toàn. Nhiều phim pha trộn: cảnh mặt nạ ngoạn mục ở phần đầu, sự mệt mỏi của vỏ bọc ở phần sau. Nhận ra tác phẩm đang nghiêng về phía nào giúp bạn hiểu vì sao nó khiến mình hồi hộp hay khiến mình day dứt.
Bông hoa đỏ thắm: công tử bột và màn cải trang kép
The Scarlet Pimpernel của nữ tác giả Baroness Orczy, ra mắt trên sân khấu rồi in thành tiểu thuyết năm 1905, thường được xem là một trong những tiền thân của cả truyện điệp viên lẫn truyện siêu anh hùng. Bối cảnh là thời kỳ khủng bố trong Cách mạng Pháp; một nhóm người Anh bí mật giải cứu những người bị kết án, và thủ lĩnh của họ chỉ để lại dấu hiệu là một bông hoa nhỏ màu đỏ.
Thủ lĩnh ấy là Sir Percy Blakeney, một quý tộc Anh mà cả giới thượng lưu coi là kẻ ăn chơi khờ khạo, chỉ biết quần áo và những câu đùa nhạt. Đây là màn cải trang kép: Percy dùng nhiều lốt hoá trang, nổi tiếng nhất là một bà già đánh xe, để qua các trạm gác, nhưng lớp vỏ quan trọng nhất của anh lại là chính con người công tử bột mà anh diễn mỗi ngày trong phòng khách. Ngay cả vợ anh cũng không biết.
Cấu trúc này về sau được lặp lại ở Zorro, ở Bruce Wayne, ở rất nhiều nhân vật có một danh tính "vô hại" để che một danh tính hành động. Nó cũng cho thấy một ý tưởng sâu: lớp ngụy trang hiệu quả nhất không phải là bộ râu giả, mà là cái nhãn mà người khác sẵn lòng dán cho ta. Không ai nghi ngờ một kẻ mà họ đã quyết định là ngốc.
The 39 Steps và North by Northwest: người thường bị cuốn vào trò điệp viên
Một nhánh khác của truyện điệp viên đặt người bình thường vào giữa âm mưu. Trong tiểu thuyết The 39 Steps (1915) của John Buchan, Richard Hannay bị tình nghi giết người và phải chạy trốn khắp Scotland. Anh không phải điệp viên chuyên nghiệp, nên các màn cải trang của anh rất nghiệp dư và chính vì thế mà hấp dẫn: giả làm người giao sữa để ra khỏi toà nhà, giả làm người làm đường bên vệ đường, luôn lo sợ bị nhận ra. Cuốn sách được Alfred Hitchcock chuyển thành phim năm 1935.
Hitchcock đẩy ý tưởng này đi xa hơn trong North by Northwest (1959). Roger Thornhill, một người làm quảng cáo, bị nhầm là một điệp viên tên George Kaplan, và bị truy đuổi qua nửa nước Mỹ. Cảnh báo nội dung: George Kaplan không hề tồn tại, đó là một nhân vật bịa ra để đánh lạc hướng đối phương.
Đây là một đảo ngược tinh tế của mô-típ cải trang: thay vì một người giả làm người khác, một người bị người khác áp lên một danh tính không phải của mình. Thornhill càng cố chứng minh mình là ai thì càng bị coi là đang diễn. Câu chuyện chạm tới một nỗi sợ hiện đại: danh tính của ta phụ thuộc vào việc người khác tin gì về ta nhiều hơn ta tưởng.
Mission: Impossible và cảnh lột mặt nạ thành thương hiệu
Nếu có một hình ảnh gắn chặt nhất với điệp viên cải trang trên màn ảnh, đó là bàn tay túm lấy cằm và lột ra một lớp mặt nạ, để lộ gương mặt của nhân vật chính. Loạt phim truyền hình Mission: Impossible ra đời năm 1966 đã biến cảnh này thành dấu hiệu nhận diện, và loạt phim điện ảnh bắt đầu từ năm 1996 với Tom Cruise trong vai Ethan Hunt tiếp tục khai thác nó.
Về mặt kể chuyện, mặt nạ cao su là một công cụ cực kỳ tiện: nó cho phép biên kịch giấu nhân vật chính trong cảnh mà khán giả tưởng là của người khác, rồi lật lại trong một giây. Cảnh lột mặt nạ thường đặt ở cuối một phân đoạn, như một dấu chấm than. Khán giả lâu năm thậm chí bắt đầu chơi đoán: ai trong cảnh này thật ra là Ethan Hunt?
Cũng chính vì tiện, nó dễ bị lạm dụng. Khi bất kỳ nhân vật nào cũng có thể là người khác đội mặt nạ, mọi cảnh đều mất trọng lượng. Các phim hay trong loạt thường giới hạn số lần dùng và cho mặt nạ những trục trặc, như bị hỏng, không kịp làm, phải đi gần sát đối tượng, để mô-típ không mất sức nặng.
Cần nhắc rõ: mặt nạ hoàn hảo trên phim là kỹ xảo điện ảnh và trang điểm hiệu ứng, kết hợp với việc diễn viên thật đóng thay. Đó là phép màu của nghề hoá trang và dựng phim, không phải điều làm được ngoài đời.
Dòng hiện thực: khi vỏ bọc đè nặng lên con người
Ở đầu kia của thể loại, các tiểu thuyết điệp viên theo hướng hiện thực gần như không có râu giả hay mặt nạ. George Smiley, nhân vật của John le Carré, xuất hiện như một ông già thấp đậm, đeo kính, ăn mặc xoàng xĩnh, và đó không phải cải trang mà là chính ông. Thế giới của le Carré, rõ nhất trong Tinker Tailor Soldier Spy (1974), là thế giới của những người sống hai mặt trong nhiều năm, và câu hỏi lớn nhất là ai trong số những người quen thuộc là kẻ phản bội.
Ở đây cải trang chuyển từ bề ngoài vào bên trong. Một điệp viên trong dòng này phải tin vào vai của mình đủ để diễn trọn, nhưng không được tin quá để quên mình là ai. Nhiều tiểu thuyết khai thác sự rạn vỡ đó: hôn nhân đổ vỡ vì những lời nói dối không thể giải thích, tình bạn bị đầu độc bởi nghi ngờ, những người về già không còn phân biệt được đâu là ký ức thật, đâu là tiểu sử bịa ra.
Cũng đáng để ý là James Bond, nhân vật điệp viên nổi tiếng nhất của Ian Fleming, ra mắt với tiểu thuyết Casino Royale năm 1953, hầu như không cải trang và thường xưng tên thật. Bond thuộc dòng phiêu lưu nhưng hấp dẫn bằng phong cách và hành động hơn là bằng mặt nạ. Điều đó cho thấy cải trang chỉ là một trong nhiều công cụ của thể loại, và mỗi tác giả chọn liều lượng khác nhau.
Vì sao khán giả mê xem điệp viên cải trang
Được biết trước người trong phim. Phần lớn cảnh cải trang cho khán giả biết bí mật, nên mỗi cuộc trò chuyện giữa điệp viên và đối phương đều căng như dây đàn. Người xem đứng về phía người đang giấu và nín thở chờ xem lớp vỏ có giữ được tới cuối cảnh không.
Ảo tưởng được làm người khác. Ai cũng từng tò mò sống một ngày trong đời người khác. Điệp viên cải trang hiện thực hoá ảo tưởng ấy một cách an toàn trên màn ảnh: người xem được phiêu lưu mà không phải trả giá.
Thán phục tay nghề. Cảnh chuẩn bị, khi nhân vật dựng lớp hoá trang, tập giọng, học thói quen của người cần đóng, cho khán giả cảm giác được xem hậu trường của một nghề thủ công. Đây cũng là chỗ điện ảnh gián tiếp tôn vinh nghề hoá trang và phục trang.
Nỗi sợ được đặt vào khung an toàn. Ý nghĩ kẻ xấu có thể ở ngay cạnh mình là một nỗi sợ có thật. Phim điệp viên đặt nỗi sợ đó vào một câu chuyện có kết thúc, nơi mặt nạ sẽ bị lột và trật tự được lập lại, giúp người xem trải nghiệm nó trong vòng hai giờ rồi bước ra khỏi rạp nhẹ nhõm.
Năm cách các tác phẩm điệp viên dùng cải trang
Bảng dưới gom các ví dụ đã nêu theo cách dùng mô-típ:
| Tác phẩm | Kiểu cải trang | Cảm xúc chủ đạo của khán giả |
|---|---|---|
| The Scarlet Pimpernel (1905) | Hoá trang đi đường và vai công tử bột hằng ngày | Thán phục, vui khi kẻ thù bị qua mặt |
| The 39 Steps (1915) | Cải trang nghiệp dư của người thường đang chạy trốn | Hồi hộp, đồng cảm |
| North by Northwest (1959) | Bị áp lên một danh tính không có thật | Bối rối, căng thẳng xen hài hước |
| Mission: Impossible (từ 1966) | Mặt nạ cao su, lột ra ở cuối phân đoạn | Bất ngờ, đoán đố |
| Tiểu thuyết của John le Carré | Vỏ bọc tâm lý kéo dài nhiều năm | Day dứt, nghi ngờ |
Đặt cạnh nhau, có thể thấy một trục rõ: càng nghiêng về phía mặt nạ, tác phẩm càng giống một màn ảo thuật vui; càng nghiêng về phía vỏ bọc, tác phẩm càng gần một bi kịch về danh tính. Với người chơi hoá trang, lối thứ nhất cho những bộ trang phục và đạo cụ đẹp để chụp ảnh; lối thứ hai cho những vai diễn có chiều sâu để nhập vai trong các buổi tiệc theo chủ đề trinh thám, điệp viên.
Câu hỏi thường gặp
Bông hoa đỏ thắm là tác phẩm gì?
Đây là cách gọi phổ biến của The Scarlet Pimpernel, tác phẩm của Baroness Orczy, in thành tiểu thuyết năm 1905. Truyện kể về một quý tộc Anh giả làm kẻ ăn chơi khờ khạo để che giấu việc bí mật giải cứu người bị kết án trong thời kỳ khủng bố ở Pháp, ký tên bằng hình một bông hoa đỏ nhỏ.
Vì sao Mission: Impossible gắn với cảnh lột mặt nạ?
Ngay từ loạt phim truyền hình năm 1966, cảnh nhân vật lột lớp mặt nạ để lộ diện đã được dùng như một cú lật đặc trưng. Loạt phim điện ảnh từ năm 1996 giữ lại và nâng cấp nó, biến thành dấu hiệu nhận diện mà khán giả chờ đợi ở mỗi phần.
North by Northwest có phải phim cải trang không?
Không hẳn. Nhân vật chính không cải trang mà bị nhầm là một điệp viên tên George Kaplan, một nhân vật thực ra không tồn tại. Phim là ví dụ hay về nhầm lẫn danh tính, mặt trái của mô-típ cải trang, nơi danh tính bị người khác áp lên thay vì tự mình khoác vào.
James Bond có hay cải trang không?
Rất ít. Bond thường dùng tên thật và nổi bật bằng phong cách, hành động, đồ dùng kỹ thuật. Trong một số tác phẩm có cảnh Bond đổi danh tính hoặc hoá trang, nhưng đó không phải nét chính của nhân vật như ở Ethan Hunt hay Sir Percy Blakeney.
Mặt nạ trên phim có làm được ngoài đời không?
Mặt nạ trên phim là kết quả của trang điểm hiệu ứng, kỹ xảo và dựng phim, thường kèm diễn viên khác đóng thay trong vài cảnh. Ngoài đời, các miếng đắp hoá trang chuyên nghiệp phục vụ biểu diễn và điện ảnh, không biến ai thành bản sao hoàn hảo của người khác. Giả danh người khác ngoài đời là vi phạm pháp luật.
Tổ chức tiệc hoá trang chủ đề điệp viên nên lưu ý gì?
Chọn trang phục gợi không khí như áo khoác dài, mũ phớt, kính râm, đầm dạ hội, và dựng một câu đố ngắn cho khách cùng giải. Tránh đạo cụ súng giống thật, tránh quân phục, cảnh phục thật hay phù hiệu của cơ quan nhà nước, và giữ không khí vui, không gây hoảng sợ cho người ngoài.