Nữ cải nam trang trong văn học Trung Hoa: Chúc Anh Đài, Mạnh Lệ Quân, Phùng Tố Trân

Trong văn học Trung Hoa, nữ cải nam trang là một mô-típ quen thuộc: cô gái mặc áo nam để đi học, đi thi, làm quan, những việc mà xã hội phong kiến chỉ dành cho nam giới. Ba câu chuyện tiêu biểu là Chúc Anh Đài giả trai đi học trong truyện Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài, Mạnh Lệ Quân đỗ đạt làm tới thừa tướng trong Tái sinh duyên, và Phùng Tố Trân đỗ trạng nguyên rồi bị chọn làm phò mã trong vở kịch hát Nữ phò mã.

Các câu chuyện này đến với khán giả Việt Nam qua sách truyện dịch, sân khấu tích xưa và phim truyền hình, và trở thành một phần ký ức chung của nhiều thế hệ. Bài này kể lại cốt truyện ở mức cần thiết, phân tích vì sao các nàng phải cải trang, cải trang để đi đến đâu, và cái kết nói gì về thời đại sinh ra chúng. Bài có kể nội dung và kết thúc của các tác phẩm.

Vì sao phải giả trai: những cánh cửa đóng với phụ nữ

Để hiểu mô-típ này, cần nhớ bối cảnh: trong xã hội phong kiến Trung Hoa, con đường học hành, thi cử và làm quan gần như hoàn toàn đóng với phụ nữ. Nhà trường, trường thi, công đường, quân ngũ là không gian của nam giới. Một cô gái muốn bước vào đó chỉ có một cách trong trí tưởng tượng của người kể chuyện: thay áo.

Vì thế cải trang trong nhóm truyện này hiếm khi là trò đùa. Nó là tấm vé vào cửa. Chúc Anh Đài mặc áo nam để được ngồi trong lớp học. Mạnh Lệ Quân mặc áo nam để thoát khỏi một cuộc hôn nhân ép buộc và đi tìm cách cứu gia đình người mình đã hứa hôn. Phùng Tố Trân mặc áo nam để cứu vị hôn phu bị oan. Mỗi người có một lý do, nhưng đều phải mượn danh phận đàn ông để làm việc mà danh phận phụ nữ không cho phép.

Điều thú vị là khi đã vào được bên trong, các nàng thường làm rất tốt: học giỏi, đỗ cao, làm quan sáng suốt. Câu chuyện không cần lý luận về năng lực của phụ nữ; nó để người nghe tự rút ra kết luận khi thấy cô gái đứng ngang hàng, thậm chí vượt lên các nam nhân xung quanh. Đó là lý do nhiều nhà nghiên cứu đọc nhóm truyện này như một tiếng nói kín đáo về những khát vọng bị kìm nén của phụ nữ thời trước.

Chúc Anh Đài: ba năm đèn sách bên người không biết mình là gái

Truyện Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài là một trong những truyền thuyết tình yêu nổi tiếng nhất của Trung Hoa. Chúc Anh Đài, con gái nhà họ Chúc, muốn đi học nên cải trang thành nam để đến trường. Trên đường, nàng gặp Lương Sơn Bá, hai người kết làm anh em, cùng học với nhau suốt mấy năm. Sơn Bá thật thà, không hề nghi ngờ người bạn học là con gái.

Phần hay nhất của câu chuyện về mặt cải trang là cảnh tiễn đưa khi Anh Đài phải về nhà. Suốt quãng đường, nàng mượn cảnh vật ví von, bóng gió hết lần này đến lần khác để Sơn Bá hiểu mình là nữ, nhưng chàng vẫn không nhận ra. Đây là kịch tính trớ trêu ở dạng thuần khiết: khán giả biết, người trong cuộc không biết, và mỗi câu nói bóng gió vừa buồn cười vừa thương.

Khi Sơn Bá hiểu ra thì đã muộn: Anh Đài đã bị gia đình hứa gả cho nhà họ Mã. Sơn Bá ôm bệnh mà mất. Ngày Anh Đài về nhà chồng, đoàn đưa dâu đi qua mộ Sơn Bá, nàng xuống viếng, mộ nứt ra, nàng lao vào, rồi từ mộ bay ra một đôi bướm. Cái kết kỳ ảo này biến câu chuyện thành biểu tượng của tình yêu không chịu khuất phục.

Với mô-típ cải trang, truyện cho thấy một điều: bộ áo nam giúp Anh Đài vào được lớp học, nhưng không giúp nàng thoát được cuộc hôn nhân do gia đình định đoạt. Lớp vỏ mở được một cánh cửa, còn những cánh cửa khác vẫn đóng.

Mạnh Lệ Quân trong Tái sinh duyên: cải trang đến tận đỉnh quan trường

Tái sinh duyên là một tác phẩm thuộc thể đàn từ, tức truyện kể bằng văn vần để hát, đọc, do Trần Đoan Sinh, một nữ tác giả đời Thanh, viết. Tác phẩm còn dang dở khi bà mất, phần kết do người đời sau viết tiếp. Đây là trường hợp đáng chú ý: một câu chuyện nữ cải nam trang do chính một người phụ nữ sáng tác.

Mạnh Lệ Quân đã được hứa gả cho Hoàng Phủ Thiếu Hoa. Gia đình họ Hoàng Phủ bị hãm hại, còn nàng bị ép gả cho người khác. Lệ Quân cải trang thành nam, bỏ đi, rồi dự thi, đỗ đạt, thăng tiến nhanh chóng và lên tới chức thừa tướng. Ở vị trí đó, nàng có thể giải oan cho gia đình người mình đã hứa hôn.

Điều làm Tái sinh duyên khác những truyện cùng loại là nhân vật không vội trở lại thân phận cũ. Khi đã ở chỗ cao nhất của quyền lực, Lệ Quân do dự, thậm chí cưỡng lại việc bị lộ, vì trở lại làm phụ nữ đồng nghĩa với mất đi tất cả những gì nàng đã tự mình gây dựng. Nhiều nhà nghiên cứu xem sự do dự này là nét sắc sảo nhất của tác phẩm, vì nó nói thẳng điều mà các truyện khác né tránh: bộ áo nam không chỉ là phương tiện, mà còn là tự do.

Ở Việt Nam, tên Mạnh Lệ Quân quen thuộc với khán giả sân khấu tích xưa ở phương Nam và người đọc truyện Tàu. Nhiều người biết nhân vật qua sân khấu trước khi biết tên tác phẩm gốc.

Phùng Tố Trân và các nàng khác: một mô-típ, nhiều biến thể

Ngoài hai câu chuyện trên, nữ cải nam trang còn xuất hiện trong nhiều truyện và vở kịch hát khác. Vài trường hợp tiêu biểu:

• Phùng Tố Trân trong Nữ phò mã: vở kịch hát Hoàng Mai nổi tiếng, kể cô gái giả trai đi thi để cứu vị hôn phu bị oan, đỗ trạng nguyên rồi bị nhà vua chọn làm phò mã. Đêm tân hôn, nàng phải thú thật với công chúa, và câu chuyện được gỡ bằng sự cảm thông của công chúa. Đây là biến thể hài: rắc rối do cải trang quá thành công.
• Hoa Mộc Lan: cải trang để ra trận thay cha, đã kể ở bài riêng trong chuyên mục.
• Các nữ hiệp trong tiểu thuyết võ hiệp: nhiều tác phẩm có nhân vật nữ mặc áo nam để đi đường cho tiện, và người đọc thường đoán ra từ rất sớm. Ở đây cải trang gần như là một quy ước nhẹ, dùng để tạo vài cảnh hiểu lầm vui.
• Các vở tích xưa trên sân khấu: những vở lấy từ truyện Tàu thường giữ cảnh cải trang vì nó cho diễn viên cơ hội trổ tài: hát giọng khác, đi đứng khác, rồi lật lại ở cảnh nhận ra.

Cũng có những truyện hay bị nhớ nhầm vào nhóm này. Truyện Lưu Bình – Dương Lễ của Việt Nam chẳng hạn: nàng Châu Long đến giúp Lưu Bình ăn học theo sự sắp đặt của chồng, nhưng nàng không giả trai; câu chuyện nói về tình bạn và cách giúp bạn, không phải về cải trang. Khi viết hoặc kể lại, nên kiểm tra kỹ để không gán mô-típ cho tác phẩm không có nó.

Những cảnh suýt lộ: người kể dựng kịch tính thế nào

Dấu hiệu cơ thể. Giọng nói, dáng đi, bàn tay, vóc người là những chỗ dễ làm lộ thân phận. Người kể thường cho nhân vật một lời giải thích nhanh trí, như thể trạng yếu, quê quán, thói quen, và để người nghe vừa hồi hộp vừa thán phục sự khéo léo đó.

Sinh hoạt chung. Ở chung phòng học, phòng trọ, doanh trại là tình huống bị lộ dễ nhất. Một số bản kể Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài có những chi tiết Anh Đài khéo léo giữ khoảng cách khi sinh hoạt cùng bạn học; các chi tiết này thay đổi tuỳ bản.

Lời bóng gió. Nhân vật cải trang muốn người kia hiểu mà không dám nói thẳng, nên mượn cảnh vật, câu thơ, lời đùa để gợi ý. Cảnh tiễn đưa của Anh Đài là mẫu mực của kiểu cảnh này.

Hôn nhân bị ép. Cải trang quá thành công dẫn đến chuyện người khác muốn gả con gái cho "chàng". Đây là nút thắt quen thuộc của nhóm truyện thi đỗ làm quan, và là nguồn gốc cái kết dở khóc dở cười của Nữ phò mã.

Người biết bí mật. Một thị nữ, một người bạn, một người thân được chia sẻ bí mật giúp câu chuyện có người đối thoại và có thêm một mối nguy: người biết chuyện có thể vô tình hoặc cố ý để lộ.

So sánh ba nàng: vì sao cải trang, đi đến đâu, kết thúc ra sao

Đặt ba nhân vật cạnh nhau sẽ thấy cùng một mô-típ nhưng ba cách nói khác nhau:

Điểm chung là cả ba đều cải trang vì một mục đích chính đáng gắn với tình yêu hoặc gia đình, chứ không vì lợi riêng. Đây là điều kiện để khán giả thời đó chấp nhận hành động vượt khuôn phép. Điểm khác là thái độ trước cái kết: chấp nhận bi kịch, kháng cự, hay hoà giải. Ba thái độ đó cũng là ba cách người kể chuyện nhìn số phận phụ nữ trong xã hội của mình.

Đọc lại các nàng hôm nay

Người đọc hiện đại thường đặt câu hỏi: các câu chuyện này có thực sự đứng về phía phụ nữ không, khi hầu hết đều kết thúc bằng hôn nhân và trở lại khuôn phép? Có hai cách nhìn. Một cách cho rằng cái kết là sự thoả hiệp, khiến câu chuyện an toàn với người đọc đương thời. Cách khác cho rằng chỉ riêng việc kể chuyện một cô gái đỗ đạt, làm quan, chỉ huy đã là một sự gợi mở, và cái kết quen thuộc chỉ là lớp vỏ cho phép câu chuyện được lưu truyền.

Cả hai cách đọc đều có lý, và chính sự mơ hồ đó làm các nàng sống lâu. Mỗi thời đại lại tìm thấy ở họ một điều khác: thời trước thấy chữ tình, chữ hiếu; thời nay thấy khát vọng tự khẳng định và câu hỏi về vai trò giới.

Với người yêu hoá trang và cosplay, các nhân vật này là chất liệu rất giàu: một bộ trang phục thư sinh, một chiếc mũ cánh chuồn của quan văn trên sân khấu tích xưa, kèm câu chuyện nhân vật đứng sau. Khi hoá trang theo tích xưa, nên tìm hiểu kỹ trang phục của sân khấu truyền thống và trân trọng nó, tránh biến thành trò đùa. Còn với người đọc, lần tới khi gặp một cô gái giả trai trong truyện, hãy hỏi: nàng đang muốn bước qua cánh cửa nào?

Câu hỏi thường gặp

Chúc Anh Đài cải trang để làm gì?

Chúc Anh Đài cải trang thành nam để được đi học, vì thời đó trường học không nhận nữ sinh. Nhờ vậy nàng học cùng Lương Sơn Bá nhiều năm, nảy sinh tình cảm, và câu chuyện đi đến bi kịch khi gia đình gả nàng cho người khác.

Tái sinh duyên do ai viết?

Tái sinh duyên là tác phẩm đàn từ do Trần Đoan Sinh, một nữ tác giả đời Thanh, sáng tác. Bà mất khi tác phẩm còn dang dở, phần kết do người đời sau viết tiếp. Nhân vật chính là Mạnh Lệ Quân, cô gái cải trang thành nam, đỗ đạt và làm tới thừa tướng.

Đàn từ là thể loại gì?

Đàn từ là một thể văn kể chuyện bằng văn vần xen văn xuôi của Trung Hoa, dùng để hát kể kèm nhạc cụ hoặc để đọc. Thể loại này phổ biến ở vùng Giang Nam và có nhiều tác giả, người đọc là phụ nữ, vì thế không lạ khi có những tác phẩm đặt nhân vật nữ ở trung tâm.

Lưu Bình – Dương Lễ có phải truyện cải trang không?

Không. Trong truyện, nàng Châu Long đến giúp Lưu Bình ăn học theo sắp đặt của chồng là Dương Lễ, nhưng nàng không giả trai. Truyện nói về tình bạn và cách giúp bạn vượt qua sa ngã. Đây là ví dụ hay bị nhớ nhầm khi nói về mô-típ cải trang.

Vì sao các truyện nữ cải nam trang thường kết thúc bằng hôn nhân?

Một phần vì khuôn khổ đạo đức của thời đại: câu chuyện cần đưa nhân vật về trật tự để được chấp nhận. Một phần vì hôn nhân là cách giải quyết gọn mọi hiểu lầm do cải trang gây ra. Người đọc hôm nay thường chú ý hơn đến những đoạn nhân vật do dự trước cái kết đó.

Có thể hoá trang theo nhân vật tích xưa ở sự kiện cosplay không?

Có, nhiều người chọn trang phục thư sinh, nữ hiệp hay nhân vật sân khấu truyền thống. Nên tìm hiểu kỹ trang phục để làm chỉn chu, tôn trọng nghệ thuật sân khấu, và không biến nhân vật thành trò cười. Đạo cụ quạt, kiếm nên nhẹ, an toàn và đúng quy định của sự kiện.