Shakespeare dùng mô-típ nữ cải nam trang trong nhiều vở, nổi tiếng nhất là ba nhân vật: Viola giả làm chàng hầu Cesario trong Đêm thứ mười hai, Rosalind giả làm chàng Ganymede trong Như ý, và Portia giả làm một luật gia trẻ trong Người lái buôn thành Venice. Cả ba đều thông minh, nói giỏi, và chính lớp áo nam cho họ cơ hội làm những việc mà khung phép của thời đại không cho phép một tiểu thư làm.
Mô-típ này còn có thêm một tầng mà khán giả hôm nay dễ quên: trên sân khấu công cộng nước Anh thời đó, vai nữ do nam diễn viên trẻ đóng. Nghĩa là khán giả xem một chàng trai đóng vai cô gái đang giả làm chàng trai. Bài này đi qua từng nhân vật, so sánh cách Shakespeare dùng lớp cải trang, và các bản chuyển thể hiện đại đã mượn lại mô-típ ra sao. Bài có tiết lộ nội dung các vở kịch.
Sân khấu không có nữ diễn viên: lớp cải trang chồng lớp
Ở các nhà hát công cộng của London cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, phụ nữ không được lên sân khấu chuyên nghiệp. Các vai nữ, từ tiểu thư tinh nghịch đến hoàng hậu bi thảm, do những diễn viên nam trẻ, chưa vỡ giọng đảm nhận. Phải đến sau năm 1660, khi các nhà hát mở cửa trở lại thời Phục hưng vương triều, nữ diễn viên mới dần xuất hiện trên sân khấu Anh.
Với một vở có nhân vật nữ cải nam trang, quy ước đó tạo ra ba lớp. Lớp ngoài cùng là diễn viên nam; lớp giữa là nhân vật nữ; lớp trong cùng là vai nam mà nhân vật nữ đang giả. Khán giả thời ấy biết rõ cả ba lớp, và Shakespeare chơi với điều đó: nhiều câu thoại trong các cảnh cải trang có nghĩa đôi, vừa nói về nhân vật, vừa nháy mắt với khán giả về chính sân khấu.
Về mặt thực tế, mô-típ này cũng thuận tiện cho đoàn kịch. Một diễn viên trẻ đóng vai nữ sẽ thoải mái hơn khi phần lớn vở diễn được mặc áo nam, đi đứng như nam. Nhưng nếu chỉ vì tiện thì các vở đã không còn sống đến hôm nay. Điều giữ chúng lại là cách Shakespeare biến lớp áo thành một cánh cửa, qua đó các nhân vật nữ nói được những điều sắc sảo nhất về tình yêu, về giới và về sự giả trang của chính con người.
Viola trong Đêm thứ mười hai: yêu người mà mình phải mai mối hộ
Viola sống sót sau một vụ đắm tàu ở xứ Illyria và tin rằng người anh song sinh Sebastian đã chết. Một mình nơi đất lạ, nàng cải trang thành chàng trai trẻ tên Cesario và vào hầu Công tước Orsino. Orsino đang theo đuổi nữ bá tước Olivia, người từ chối mọi lời cầu hôn, nên sai Cesario đi nói hộ. Rắc rối nảy sinh từ đây: Viola đem lòng yêu Orsino, còn Olivia lại phải lòng chính chàng sứ giả Cesario.
Đây là tam giác tình yêu mà chỉ cải trang mới tạo ra được, và khán giả là người duy nhất thấy toàn bộ. Những cảnh Viola thay Orsino nói lời yêu với Olivia vừa buồn cười vừa đau: nàng nói hay vì nàng đang nói điều trong lòng mình, chỉ có điều không phải dành cho người đang nghe. Trong một cảnh với Orsino, Viola kể về "cô con gái của cha mình" đã yêu thầm mà không bao giờ nói ra, và câu chuyện đó chính là chuyện của nàng.
Nút thắt được gỡ khi Sebastian xuất hiện. Olivia tưởng anh là Cesario và hai người nhanh chóng thành hôn. Đến cảnh cuối, hai anh em song sinh cùng đứng trên sân khấu, mọi người nhìn từ người này sang người kia, và màn nhận ra diễn ra cùng lúc cho tất cả. Orsino quay sang Viola. Điều đáng chú ý là Viola không bao giờ được thấy mặc lại váy áo trong vở: bộ áo nữ của nàng vẫn đang ở chỗ người thuyền trưởng, và vở kịch kết thúc trước khi nàng thay. Lớp cải trang được tháo ra bằng lời, không bằng quần áo.
Rosalind trong Như ý: cải trang để dạy người yêu cách yêu
Rosalind bị người chú, kẻ đã cướp ngôi của cha nàng, đuổi khỏi triều đình. Cùng cô em họ Celia, nàng trốn vào rừng Arden; để đi đường an toàn, Rosalind cải trang thành chàng trai Ganymede, còn Celia giả làm cô em gái quê tên Aliena. Trong rừng, nàng gặp Orlando, chàng trai nàng đã yêu từ trước, người đang treo những bài thơ tình gửi Rosalind lên cây.
Thay vì lộ mặt, Rosalind làm một việc táo bạo: trong vai Ganymede, nàng đề nghị "chữa" cho Orlando khỏi bệnh tương tư bằng cách để chàng tập tán tỉnh Ganymede như thể Ganymede là Rosalind. Tức là một cô gái giả làm chàng trai đang giả làm cô gái đó. Qua những buổi "tập", Rosalind trêu chọc, chất vấn, thử lòng Orlando, nói những điều chua cay mà dịu dàng về tình yêu thật khác với tình yêu trong thơ, những điều một tiểu thư đứng trước người mình yêu khó lòng nói ra.
Rosalind thường được xem là một trong những vai nữ có nhiều lời thoại nhất của Shakespeare, và nàng là người điều khiển toàn bộ phần cuối vở. Vở kết thúc bằng một lời bạt do chính Rosalind nói với khán giả, trong đó nàng đùa về việc "nếu ta là đàn bà", một câu chỉ có nghĩa trọn vẹn khi người nói là diễn viên nam đóng vai nữ. Ở đây cải trang không còn là chuyện của riêng nhân vật mà là một trò đùa chung giữa sân khấu và khán phòng.
Portia trong Người lái buôn thành Venice: cải trang để bước vào pháp đình
Antonio, thương gia thành Venice, vay tiền của Shylock để giúp bạn là Bassanio đi cầu hôn Portia, với điều khoản quái gở: không trả đúng hạn thì phải nộp một cân thịt trên người. Tàu của Antonio gặp nạn, khoản nợ quá hạn, và Shylock ra toà đòi thực thi hợp đồng.
Portia, giờ đã là vợ Bassanio, cải trang thành một luật gia trẻ, cùng thị nữ Nerissa giả làm thư ký, ra toà bào chữa. Nàng lập luận rằng hợp đồng cho phép lấy thịt nhưng không cho phép lấy một giọt máu nào, và lật ngược vụ kiện. Đoạn nàng nói về lòng khoan dung trước toà là một trong những đoạn thoại được trích dẫn nhiều nhất của Shakespeare.
Lớp cải trang của Portia khác Viola và Rosalind ở chỗ nó mở cửa vào một không gian quyền lực công khai: pháp đình. Ở đó nàng thắng nhờ trí tuệ, trước mặt một hội đồng toàn nam giới, kể cả chồng mình, người không nhận ra vợ. Sau phiên toà, Portia còn đòi Bassanio đưa chiếc nhẫn cưới làm thù lao, rồi về nhà trêu chồng vì đã cho đi chiếc nhẫn, một màn hài kịch nhỏ cho thấy nàng nắm thế chủ động cả trong hôn nhân.
Cũng cần nói rằng ngày nay vở kịch gây tranh luận vì cách khắc hoạ nhân vật Shylock, và nhiều dàn dựng hiện đại đọc lại phiên toà ở góc nhìn của ông. Khi phân tích mô-típ cải trang của Portia, nên đặt nó trong toàn bộ vở, không tách riêng như một chiến thắng đơn thuần.
Các nàng khác của Shakespeare cũng mặc áo nam
Ngoài ba nhân vật nổi tiếng, mô-típ còn xuất hiện ở nhiều vở khác, cho thấy Shakespeare dùng nó như một công cụ quen tay:
- Julia trong Hai chàng quý tộc thành Verona: giả làm chàng hầu Sebastian để theo người yêu, và đau lòng khi phải mang thư tình của chàng đến cho người con gái khác. Có thể xem đây là bản phác thảo đầu tiên của tình huống Viola.
- Jessica trong Người lái buôn thành Venice: con gái Shylock, cải trang thành con trai trong đêm bỏ nhà theo người yêu, và thấy ngượng vì bộ đồ ấy. Một màn cải trang ngắn nhưng làm rõ chủ đề trốn chạy của nhân vật.
- Imogen trong Cymbeline: cải trang thành chàng trai trẻ tên Fidele khi lưu lạc, sống cùng những người không biết thân phận thật của nàng.
- Nerissa, thị nữ của Portia, giả làm thư ký và cũng chơi lại màn đòi nhẫn với chồng mình, tạo thành một cặp đối xứng hài hước với chủ.
Điểm chung: cải trang của Shakespeare hầu như luôn gắn với hành trình, rời khỏi nhà, lưu lạc, bước vào thế giới rộng hơn. Áo nam là áo đi đường. Khi câu chuyện về lại trật tự, lớp áo ấy được cởi ra, nhưng nhân vật đã khác: họ đã nói, đã quyết định, đã cứu người hoặc chọn người mình yêu.
So sánh ba nàng Viola, Rosalind, Portia
Bảng dưới gom các điểm chính để bạn đọc hoặc xem lại các vở dễ đối chiếu:
| Nhân vật | Tên khi cải trang | Vì sao cải trang | Lớp vỏ cho nàng làm gì |
|---|---|---|---|
| Viola (Đêm thứ mười hai) | Cesario | Tự vệ nơi đất lạ sau đắm tàu | Ở gần người mình yêu, nói thay lòng mình qua lời người khác |
| Rosalind (Như ý) | Ganymede | Đi đường an toàn khi bị trục xuất | Thử lòng và dạy người yêu, điều khiển cái kết |
| Portia (Người lái buôn thành Venice) | Một luật gia trẻ | Cứu bạn của chồng trước toà | Bước vào pháp đình, thắng bằng lý lẽ |
Ba nàng là ba kiểu dùng mô-típ: Viola chịu đựng lớp vỏ, Rosalind tận dụng nó, Portia dùng nó như công cụ. Nhiều bản dàn dựng hiện đại khai thác thêm những khoảng mơ hồ về giới trong các vở này, nhất là quan hệ Orsino với Cesario và Olivia với Cesario, vốn đã có sẵn trong văn bản.
Từ sân khấu Elizabeth đến màn ảnh hôm nay
Các vở cải trang của Shakespeare được chuyển thể liên tục. Phim She's the Man (2006) đặt Đêm thứ mười hai vào một trường trung học Mỹ: cô gái giả làm người anh song sinh để được chơi trong đội bóng đá nam. Cốt truyện tam giác tình yêu, cặp song sinh và màn nhận ra cuối cùng đều được giữ, chỉ đổi bối cảnh.
Phim Shakespeare in Love (1998) đi theo hướng khác: kể chuyện hư cấu về một cô gái cải trang thành nam để được diễn kịch, đúng vào thời phụ nữ không được lên sân khấu. Bộ phim lấy chính quy ước của sân khấu thời Elizabeth làm câu chuyện, một cách nhắc khán giả về lớp cải trang mà các vở gốc mặc nhiên chứa đựng.
Với người đọc Việt Nam, các vở này có bản dịch tiếng Việt và thường được nhắc trong giáo trình văn học nước ngoài. Nếu chưa đọc, có thể bắt đầu bằng Đêm thứ mười hai: ngắn, vui, và cho thấy rõ nhất cách Shakespeare dùng cải trang để vừa gây cười vừa chạm vào nỗi buồn. Với người hoá trang và cosplay, bộ áo chẽn, quần ống túm, mũ lông của chàng hầu Cesario là một bộ trang phục cổ điển vừa đẹp vừa dễ kể chuyện khi chụp ảnh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vai nữ trong kịch Shakespeare do nam đóng?
Thời Shakespeare, phụ nữ không được diễn trên sân khấu công cộng chuyên nghiệp ở Anh. Các vai nữ giao cho diễn viên nam trẻ. Quy ước này chỉ thay đổi sau năm 1660, khi nữ diễn viên bắt đầu xuất hiện. Vì thế các vở có nữ cải nam trang chứa nhiều câu đùa mà khán giả thời đó hiểu ngay.
Tên vở Đêm thứ mười hai có liên quan đến cải trang không?
Tên vở gắn với một đêm hội cuối mùa lễ hội mùa đông ở Anh thời đó, khi người ta vui chơi, hoá trang, đảo lộn trật tự thường ngày. Không khí đảo lộn ấy hợp với một vở kịch đầy nhầm lẫn danh tính, dù cốt truyện không diễn ra vào đêm đó.
Shakespeare có phải người nghĩ ra mô-típ nữ cải nam trang?
Không. Mô-típ này có trong nhiều truyện kể và kịch của châu Âu trước ông, đặc biệt là văn học Ý mà Shakespeare thường lấy làm nguồn. Đóng góp của ông là cách dùng nó để xây những nhân vật nữ sắc sảo và khai thác lớp cải trang chồng lớp của sân khấu thời đó.
Nên đọc vở nào trước trong ba vở có nữ cải nam trang?
Đêm thứ mười hai ngắn, vui và có cấu trúc nhầm lẫn rõ ràng nên dễ bắt đầu. Như ý hợp với người thích đối thoại dí dỏm về tình yêu. Người lái buôn thành Venice nặng hơn, có tranh luận về cách khắc hoạ nhân vật Shylock, nên đọc kèm phần giới thiệu của bản dịch.
Phim nào hiện đại hoá Đêm thứ mười hai?
Phim She's the Man năm 2006 chuyển câu chuyện vào một trường trung học Mỹ, cô gái giả làm anh song sinh của mình để chơi bóng đá trong đội nam. Phim giữ khung tam giác tình yêu và cặp song sinh, đổi tên và bối cảnh cho hợp với khán giả trẻ.
Muốn cosplay Viola hay Rosalind thì chọn trang phục thế nào?
Có thể chọn áo chẽn, sơ mi cổ bèo, quần ống túm hoặc quần ôm, giày cổ cao và mũ mềm theo kiểu trang phục nam châu Âu cuối thế kỷ XVI. Nếu muốn dễ nhận ra, kết hợp đạo cụ gợi câu chuyện như một lá thư không chữ hay chiếc nhẫn, và tìm bối cảnh vườn cây cho Rosalind.