Mặt nạ giấy bồi là món đồ chơi Trung thu truyền thống của trẻ em Việt: nhiều lớp giấy được dán chồng bằng hồ lên một chiếc khuôn, phơi khô thành cái vỏ cứng mà nhẹ, rồi người thợ quét nền và vẽ tay từng nét mắt, nét miệng. Những gương mặt quen thuộc nhất là ông Địa cười híp mắt, Tôn Ngộ Không mặt đỏ viền vàng, Trư Bát Giới, các mặt hề và các con vật như hổ, trâu, mèo, gà.
Ngày nay phần lớn mặt nạ bán dịp rằm tháng Tám là mặt nạ nhựa ép hoặc in sẵn, rẻ và đồng loạt. Mặt nạ giấy bồi làm tay trở thành món hàng ít ỏi, được người lớn tìm mua vì ký ức tuổi thơ, vì nét vẽ không chiếc nào giống chiếc nào, hoặc để treo trang trí. Bài này kể lại mặt nạ giấy bồi được làm ra sao, vì sao những gương mặt kia được chọn, nghề còn giữ ở đâu, và cách phân biệt một chiếc mặt nạ làm tay với hàng công nghiệp.
Mặt nạ giấy bồi là gì và nằm ở đâu trong mâm đồ chơi Trung thu
Trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt, Trung thu là dịp của trẻ con: rước đèn, phá cỗ, xem múa lân. Mâm đồ chơi dịp ấy gồm đèn ông sao, đèn kéo quân, tò he nặn bằng bột, trống bỏi, con giống bằng đất, đầu sư tử bằng giấy và mặt nạ giấy bồi. Điểm chung của chúng là được làm từ thứ vật liệu rẻ, sẵn có trong làng: tre, giấy, bột, đất, phẩm màu. Một đứa trẻ có thể chơi suốt một mùa rồi bỏ đi, sang năm lại có chiếc mới.
Chữ "bồi" ở đây là động tác dán chồng nhiều lớp giấy lên nhau cho dày và cứng, giống cách người ta bồi tranh. Nhờ cách làm này, chiếc mặt nạ có độ cong theo khuôn mặt, đủ cứng để không bẹp khi trẻ chạy nhảy, nhưng vẫn nhẹ hơn nhiều so với gỗ. Khác với mặt nạ sân khấu hay mặt nạ lễ hội ở nhiều nước, mặt nạ giấy bồi Trung thu trước hết là đồ chơi: nó được làm để trẻ đeo lên, đóng vai, trêu nhau, chạy theo đoàn lân, chứ không phải để trưng bày.
Chính vì là đồ chơi, mặt nạ giấy bồi chưa bao giờ được làm cầu kỳ như đồ mỹ nghệ. Nét vẽ nhanh, khoẻ, màu tươi, chấp nhận sai lệch nhỏ. Cái duyên của nó nằm ở chỗ đó: một gương mặt hơi lệch, một vệt màu lem, một nụ cười to quá cỡ lại khiến trẻ thích thú hơn mặt nạ in hoàn hảo.
Những gương mặt quen thuộc và vì sao trẻ thích chúng
Ông Địa. Gương mặt tròn, má phính, miệng cười rộng tới mang tai, mắt híp. Trong đời sống Trung thu, ông Địa quen thuộc vì là nhân vật vui nhộn đi cùng đoàn múa lân, phe phẩy quạt, trêu đùa con lân và khán giả. Trẻ đeo mặt nạ ông Địa là để được làm người pha trò.
Tôn Ngộ Không. Mặt khỉ với nền đỏ hoặc vàng, viền mắt đậm, đường lông mày uốn cao, lấy từ nhân vật trong Tây du ký. Đây là nhân vật trẻ con mê vì tinh nghịch và tài biến hoá, lại được biết rộng rãi qua phim truyền hình nên gần như năm nào cũng có mặt.
Trư Bát Giới. Đi cùng Tôn Ngộ Không trong cùng câu chuyện, mặt lợn tai to, mũi hếch. Hai mặt nạ này hay được mua theo cặp cho anh chị em.
Mặt hề. Gương mặt trắng, má hồng tròn, mũi đỏ, nụ cười cong. Mặt hề không gắn với một câu chuyện cụ thể, nó chỉ đơn giản là gương mặt của tiếng cười.
Các con vật. Hổ, trâu, mèo, chó, gà, thỏ, đôi khi là con giáp của năm. Mặt nạ con vật thường được vẽ theo lối hiền lành, mắt to, ít nét dữ, hợp với trẻ nhỏ.
Nhân vật đời mới. Từ khi phim hoạt hình và truyện tranh phổ biến, một số người làm mặt nạ giấy bồi vẽ thêm nhân vật trẻ em đang thích. Cách làm cũ, gương mặt mới: đó là cách nghề này tự tìm khách.
Một chiếc mặt nạ giấy bồi được làm ra như thế nào
Cách làm có khác nhau giữa từng nhà, nhưng các công đoạn chính mà người làm nghề thường kể lại gồm:
- Làm khuôn. Khuôn là "gương mặt mẫu" bằng đất sét nặn, hoặc đúc lại bằng vật liệu bền hơn. Khuôn đẹp hay xấu quyết định dáng mũi, gò má, độ nhô của trán; một nhà làm nghề thường giữ nhiều khuôn dùng qua nhiều năm.
- Bồi giấy. Giấy được xé nhỏ, quét hồ (thường nấu từ bột) rồi dán lần lượt từng lớp lên khuôn, miết cho giấy ôm sát từng đường cong. Lớp đầu tiên thường được làm ướt hoặc lót để sau này dễ tách khuôn.
- Phơi khô. Mặt nạ được phơi nắng cho giấy và hồ khô cứng. Gặp ngày mưa nồm, công đoạn này kéo dài và dễ mốc, nên mùa làm hàng thường bắt đầu từ trước rằm vài tháng.
- Tách khuôn, cắt sửa. Vỏ giấy được gỡ ra, cắt gọn mép, khoét lỗ mắt và đục hai lỗ hai bên để luồn dây.
- Quét nền. Một lớp màu nền (thường là trắng) phủ kín mặt ngoài, che vết chữ và màu giấy cũ, tạo mặt phẳng để vẽ.
- Vẽ tay. Người thợ vẽ mắt, mày, miệng, râu, hoạ tiết bằng bút lông. Người vẽ lâu năm vẽ nhanh, mỗi nét một lần, ít tô lại.
- Hoàn thiện. Gắn dây chun hoặc dây vải, có khi quét thêm một lớp bóng để màu tươi và đỡ ẩm.
Toàn bộ quy trình cần nhiều ngày cho một mẻ, phần lớn là thời gian chờ khô. Đây cũng là lý do mặt nạ giấy bồi khó cạnh tranh về giá với mặt nạ nhựa ép hàng loạt.
Nghề làm mặt nạ giấy bồi còn giữ ở đâu
Ở miền Bắc, làng Hậu Ái ở ngoại thành phía tây Hà Nội thường được báo chí nhắc tới như một trong số rất ít nơi còn giữ nghề làm mặt nạ giấy bồi theo lối cũ, gắn với gia đình nghệ nhân Đặng Văn Hậu. Những bài viết ấy có chung một giọng: nghề thu hẹp dần, người trẻ ít theo, mỗi mùa Trung thu lại có người tìm về đặt hàng vì muốn giữ một món đồ chơi tuổi thơ.
Ở Hà Nội, phố Hàng Mã là nơi quen thuộc để tìm đồ chơi Trung thu, từ đèn ông sao, đầu sư tử đến mặt nạ. Tuy vậy hàng bày bán ở đây phần lớn là hàng nhựa và hàng làm hàng loạt; mặt nạ giấy bồi vẽ tay chỉ chiếm một phần nhỏ và thường được bán kèm lời giới thiệu về người làm. Ở các tỉnh thành khác, việc làm mặt nạ giấy bồi phần nhiều gắn với các hộ làm đồ chơi Trung thu nói chung, không tách thành một làng chuyên.
Một hướng sống mới của nghề là các lớp trải nghiệm: bảo tàng, nhà văn hoá, trường học mời người làm nghề hướng dẫn trẻ tự bồi giấy, tự vẽ mặt nạ. Trẻ không còn chỉ mua một chiếc mặt nạ mà tự làm ra nó, và nghề có thêm khán giả mới. Cách hướng dẫn tự làm tại nhà được Cải Trang viết riêng trong một bài khác của chuyên mục này.
Phân biệt mặt nạ giấy bồi làm tay và mặt nạ công nghiệp
Khi đi mua, bạn có thể dựa vào vài dấu hiệu sau để biết mình đang cầm loại nào:
| Đặc điểm | Giấy bồi làm tay | Mặt nạ nhựa ép, in sẵn |
|---|---|---|
| Cầm lên | Nhẹ nhưng chắc, gõ nghe tiếng đục | Rất nhẹ, mỏng, bóp là móp, gõ nghe tiếng giòn |
| Mặt trong | Thấy lớp giấy, đôi khi thấy vết chữ của giấy cũ | Nhựa trơn, cùng màu với mặt ngoài |
| Nét vẽ | Nét bút lông, đậm nhạt không đều, hai chiếc không giống hệt | Màu in đều, các chiếc giống nhau tuyệt đối |
| Mép và lỗ mắt | Cắt tay, có thể hơi lệch | Dập máy, đều và sắc |
| Độ bền | Sợ nước, ẩm lâu dễ mềm và mốc | Không sợ nước nhưng dễ nứt, gãy |
| Cảm giác khi đeo | Thoáng hơn, ít hầm | Dễ bí hơi, mép nhựa có thể cứa da |
Không loại nào "tốt" tuyệt đối. Với trẻ nhỏ chạy nhảy ngoài trời có mưa, mặt nạ nhựa mềm có khi tiện hơn. Với người muốn giữ một món đồ có hồn để treo, tặng hay sưu tầm, giấy bồi làm tay là lựa chọn đáng tiền. Điều quan trọng với cả hai loại là lỗ mắt đủ rộng, mũi và miệng thoáng, mép không sắc.
Vì sao mặt nạ giấy bồi vẫn được tìm lại
Lý do đầu tiên là ký ức. Nhiều người lớn lên trước khi đồ nhựa tràn ngập vẫn nhớ mùi hồ, mùi màu của chiếc mặt nạ đầu tiên. Mua cho con một chiếc mặt nạ giấy bồi là cách họ kể cho con nghe Trung thu ngày xưa trông như thế nào. Lý do thứ hai là giá trị thủ công: mỗi chiếc mang dấu tay người vẽ, có thể so sánh, chọn lựa, thích chiếc này hơn chiếc kia vì một nét mày.
Lý do thứ ba nằm ở trang trí và quà tặng. Mặt nạ giấy bồi được treo thành chùm trong quán cà phê, nhà hàng, khu trưng bày dịp Trung thu, hay gửi ra nước ngoài như một món quà mang hơi thở Việt. Khi đó nó rời vai trò đồ chơi để thành vật trang trí, nhưng vẫn giữ được câu chuyện đi kèm.
Cũng cần nói thẳng: sức sống của nghề không nằm ở việc người ta mua một lần vì hoài niệm. Nó cần những đứa trẻ thật sự đeo mặt nạ chạy chơi, cần người trẻ học vẽ, cần những mẫu mặt mới hợp với trẻ hôm nay mà vẫn giữ cách làm cũ. Những lớp trải nghiệm và các nhóm thủ công trẻ đang thử đi con đường đó.
Đeo và giữ mặt nạ giấy bồi cho bền, cho an toàn
Mặt nạ giấy bồi bền nếu được dùng đúng cách. Một vài lưu ý cho phụ huynh và người sưu tầm:
- Kiểm tra lỗ mắt trước khi cho trẻ đeo. Nhiều mặt nạ có lỗ mắt nhỏ để trông đẹp; nếu trẻ phải nghiêng đầu mới nhìn được đường, nên khoét rộng thêm, làm trên bàn, lưỡi dao hướng ra xa tay.
- Thay dây chun cứng bằng dây vải mềm buộc sau đầu, không thắt nút quanh cổ.
- Không để mặt nạ gần nến, đèn lồng đang cháy; giấy và lớp sơn bắt lửa nhanh.
- Tránh mưa và hơi ẩm. Nếu lỡ ướt, để khô tự nhiên nơi thoáng, không phơi sát nắng gắt làm cong vênh.
- Cất trong hộp cứng, lót giấy mềm, để nơi khô; có thể cho thêm gói hút ẩm nếu cất qua mùa nồm.
- Mặt nạ treo trang trí lâu năm nên tránh ánh nắng chiếu trực tiếp để màu không bạc.
- Không cho trẻ dưới ba tuổi chơi với mặt nạ có dây dài hoặc chi tiết nhỏ có thể bóc ra.
Phần an toàn khi cho trẻ đi chơi đêm Trung thu, đèn lồng và đám đông có bài riêng ở chuyên mục hoá trang cho trẻ em; ở đây chỉ nhắc những điều gắn với chính chiếc mặt nạ.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ giấy bồi có từ bao giờ?
Không có mốc năm chắc chắn được ghi lại cho riêng mặt nạ giấy bồi. Kỹ thuật bồi giấy và đồ chơi Trung thu bằng giấy đã có từ lâu trong đời sống làng quê và phố cổ miền Bắc; những gì chắc chắn hơn là các hồi ức, ảnh chụp và bài báo về đồ chơi Trung thu từ đầu thế kỷ trước.
Vì sao mặt nạ ông Địa luôn cười?
Trong múa lân và đêm Trung thu, ông Địa là vai pha trò, đi trước dẫn đường, trêu đùa con lân và người xem. Gương mặt cười rộng, má phính là cách tạo hình cho vai vui nhộn ấy, để trẻ nhìn thấy là muốn cười theo.
Mặt nạ giấy bồi có giặt hay lau nước được không?
Không nên. Giấy và hồ gặp nước sẽ mềm, lớp màu có thể lem. Nếu bám bụi, dùng chổi lông mềm hoặc khăn khô lau nhẹ. Với vết bẩn nhỏ trên lớp phủ bóng, có thể chấm khăn hơi ẩm rồi lau khô ngay.
Mua mặt nạ giấy bồi làm quà cho bạn nước ngoài có được không?
Được, đó là món quà nhẹ và có câu chuyện. Nên đóng hộp cứng để không bẹp khi bay, kèm một tấm thiệp viết tay ngắn giới thiệu nhân vật trên mặt nạ và Trung thu ở Việt Nam, để món quà có ngữ cảnh.
Trẻ mấy tuổi thì đeo được mặt nạ giấy bồi?
Trẻ mẫu giáo trở lên đeo được nếu mặt nạ có lỗ mắt rộng, mũi và miệng thoáng, dây mềm. Trẻ nhỏ hơn thường không thích bị che mặt; với các bé này nên treo mặt nạ để ngắm hoặc cầm tay chơi trò ú òa, không buộc lên mặt.
Mặt nạ giấy bồi có độc không?
Bản thân giấy và hồ bột không độc. Điều cần để ý là lớp sơn: nên chọn mặt nạ đã khô hẳn, không còn mùi sơn nồng, và dặn trẻ không gặm, liếm mặt nạ. Nếu trẻ có làn da nhạy cảm, lót thêm một lớp vải mỏng ở chỗ tiếp xúc trán.