Ngoài Noh và kabuki của Nhật Bản, châu Á còn nhiều truyền thống mặt nạ và hoá trang sống động: talchum, kịch múa mặt nạ châm biếm của Hàn Quốc với những mặt nạ gỗ làng Hahoe; khon, kịch múa mặt nạ cung đình của Thái Lan; biến diện trong Xuyên kịch Tứ Xuyên, nơi diễn viên đổi mặt chỉ trong chớp mắt; lễ hội đường phố MassKara của Philippines với những chiếc mặt nạ cười; và múa topeng của Indonesia.
Mỗi truyền thống trả lời một câu hỏi khác nhau về mặt nạ: để châm biếm kẻ quyền thế, để kể sử thi, để gây kinh ngạc, hay để một cộng đồng cùng mỉm cười qua thời khó. Bài này giới thiệu từng truyền thống ở góc văn hoá và mỹ thuật, những điều có thể học cho việc làm mặt nạ và hoá trang, cùng cách thưởng thức cho tôn trọng khi có dịp đi xem.
Talchum Hàn Quốc: mặt nạ để cười vào giới quyền thế
Talchum (chữ "tal" nghĩa là mặt nạ) là tên gọi chung các loại kịch múa mặt nạ dân gian của Hàn Quốc, kết hợp múa, hát, đối thoại và nhạc. Nội dung thường châm biếm tầng lớp quý tộc yangban, nhà nho giả đạo đức, kể chuyện vợ chồng, chuyện người dân thường lém lỉnh. Khán giả đứng vây quanh, cười, đối đáp với diễn viên. Năm 2022, UNESCO ghi talchum vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nổi tiếng nhất là bộ mặt nạ gỗ của làng Hahoe gần thành phố Andong, được Hàn Quốc xếp hạng bảo vật quốc gia. Mặt nạ Hahoe khắc từ gỗ, sơn màu, mỗi chiếc là một kiểu người: ông quý tộc yangban, nhà nho seonbi, cô gái trẻ, anh đầy tớ lắm mồm, gã ngốc. Điều tinh xảo là một số mặt nạ như yangban có phần hàm dưới tách rời, buộc bằng dây: khi diễn viên ngửa đầu cười, hàm há ra, khi cúi xuống, gương mặt như đang giận. Riêng mặt nạ gã ngốc không có hàm dưới, một nét khiếm khuyết đã thành đặc điểm nhận diện.
Ngày nay, Andong tổ chức lễ hội múa mặt nạ quốc tế vào mùa thu hằng năm, mời các đoàn mặt nạ từ nhiều nước. Mặt nạ Hahoe bản mô phỏng là món quà lưu niệm quen thuộc, và gương mặt cười của ông yangban đã thành một biểu tượng du lịch.
Khon Thái Lan: kịch múa mặt nạ kể sử thi
Khon là kịch múa mặt nạ cổ điển của Thái Lan, kể các tích trong Ramakien, phiên bản Thái của sử thi Ramayana. Diễn viên múa theo nhạc dàn nhạc cổ, người kể và dàn hát đảm nhận lời thoại, còn người đeo mặt nạ diễn hoàn toàn bằng động tác. Năm 2018, UNESCO ghi khon vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Mặt nạ khon là những chiếc mặt nạ trùm kín đầu, làm bằng giấy bồi hoặc vật liệu nhẹ, sơn màu, dát vàng, gắn đá, có chóp nhọn cao. Màu mặt nạ giúp nhận ra nhân vật: các vua khỉ, tướng khỉ, chúa yêu tinh nhiều mặt mỗi nhân vật một màu và kiểu chóp riêng. Theo truyền thống, các vai người như hoàng tử, công chúa ngày nay thường không đeo mặt nạ mà đội mũ miện, gương mặt trang điểm.
Với người làm mặt nạ, khon là ví dụ về mặt nạ trùm đầu nhiều chi tiết vẫn phải cho người đeo múa nhanh, nhảy, xoay. Lỗ nhìn thường nằm ở vị trí khác với mắt vẽ trên mặt nạ, một lời giải mà người làm đầu nhân vật cho cosplay ngày nay vẫn dùng: mắt nhân vật để khán giả nhìn, lỗ nhìn thật thì giấu ở chỗ khác.
Biến diện Tứ Xuyên: đổi mặt trong một cái phẩy tay
Biến diện là kỹ thuật nổi tiếng của Xuyên kịch, loại hình kịch hát vùng Tứ Xuyên, Trung Quốc. Diễn viên mặc trang phục rực rỡ, đội mũ, gương mặt là một chiếc mặt nạ vẽ đậm; chỉ trong một cái phẩy quạt, một cái quay đầu hay vung tay áo, gương mặt đã đổi sang màu khác, nét khác, liên tiếp nhiều lần. Khán giả thường không kịp thấy nó đổi lúc nào.
Ban đầu biến diện là một thủ pháp kể chuyện: khi nhân vật kinh hoàng, giận dữ hay tuyệt vọng, gương mặt đổi màu để thể hiện cảm xúc bùng lên. Dần dà, nó trở thành một tiết mục được ưa chuộng đến mức thường được diễn riêng. Cách làm cụ thể được giữ kín trong giới nghệ nhân và từ lâu là chuyện không được tiết lộ cho người ngoài; những gì công chúng biết chỉ là có nhiều lớp mặt nạ mỏng và kỹ năng tay rất nhanh.
Biến diện cho người làm hoá trang một bài học về nhịp: hiệu ứng mạnh nhất không nằm ở một gương mặt đẹp, mà ở khoảnh khắc chuyển đổi bất ngờ. Nó cũng là lời nhắc tôn trọng bí quyết nghề: đừng đi tìm và phổ biến "cách làm" khi chính người trong nghề muốn giữ kín.
MassKara Philippines: lễ hội của những chiếc mặt nạ cười
MassKara là lễ hội đường phố của thành phố Bacolod trên đảo Negros, Philippines, thường diễn ra vào tháng Mười. Tên gọi ghép từ "mass" (đám đông) và "kara" (gương mặt trong tiếng Tây Ban Nha), gợi một đám đông nhiều gương mặt. Hình ảnh trung tâm là những chiếc mặt nạ cười rạng rỡ, đính kim sa, lông vũ, hoa, đi cùng trang phục nhiều màu và vũ đạo theo nhịp trống.
Lễ hội ra đời năm 1980, trong giai đoạn khó khăn của vùng đất sống nhờ cây mía, khi người dân vừa trải qua khủng hoảng giá đường vừa chịu những mất mát lớn. Ý tưởng là mời cả cộng đồng cùng đeo một gương mặt cười để vượt qua thời khó, và chiếc mặt nạ cười từ đó thành biểu tượng của thành phố, được gọi là "Thành phố của những nụ cười".
Các đoàn múa đường phố thi nhau về vũ đạo và trang phục, mặt nạ ngày càng lớn và công phu. Câu chuyện của MassKara cho thấy mặt nạ không chỉ để che hay để doạ, mà có thể là một lời hứa tập thể: hôm nay mọi người cùng cười. Đây là chất liệu đẹp nếu bạn tổ chức một tiệc hoá trang mang thông điệp lạc quan.
Nếu muốn mượn ý tưởng này cho một ngày hội ở trường hay công ty, có thể cho mỗi nhóm tự làm một chiếc mặt nạ cười bằng giấy bồi hoặc bìa, trang trí bằng vật liệu tái chế, rồi cùng diễu hành một vòng sân. Điều cốt lõi không nằm ở độ lộng lẫy mà ở chỗ ai cũng đeo một nụ cười giống nhau, và ai cũng có phần tay mình trong chiếc mặt nạ ấy.
Topeng Indonesia và mặt nạ hài Nhật Bản: hai ví dụ khác
Topeng. Trong tiếng Indonesia và Java, topeng nghĩa là mặt nạ, và múa topeng là loại hình múa mặt nạ có ở Java, Bali và nhiều đảo khác. Ở Java, các vở topeng thường kể chuyện hoàng tử Panji; ở vùng Cirebon, một người múa có thể lần lượt đeo nhiều mặt nạ, chuyển từ nhân vật dịu dàng sang nhân vật dữ dội, thay đổi cả dáng múa theo từng gương mặt. Mặt nạ topeng thường khắc gỗ, sơn màu, có chiếc được giữ bằng cách ngậm một miếng da ở mặt trong, gợi nhớ cách đeo moretta của Venice.
Okame và hyottoko. Ở Nhật Bản, ngoài Noh và kabuki còn có những mặt nạ hài dân gian. Okame (còn gọi là otafuku) là gương mặt phụ nữ má phính, mắt híp, cười hiền; hyottoko là gương mặt đàn ông miệng chu méo như đang thổi lửa. Hai mặt nạ này xuất hiện trong các điệu múa vui ở lễ hội, trên quầy hàng mặt nạ dịp hội hè, cạnh mặt nạ nhân vật hoạt hình bằng nhựa.
Điểm chung với mặt nạ Trung thu Việt. Okame má phính cười hiền có nét gần với mặt nạ ông Địa của ta: cả hai là gương mặt của niềm vui dân dã, không cần cốt truyện phức tạp. Đặt các gương mặt cười của nhiều nền văn hoá cạnh nhau là một ý hay cho triển lãm nhỏ ở trường học hay góc trang trí lễ hội.
So sánh nhanh các truyền thống
Bảng dưới tóm các truyền thống trong bài theo những gì người làm mặt nạ và người chơi hoá trang quan tâm:
| Truyền thống | Chất liệu mặt nạ | Mặt nạ để làm gì | Điều đáng học |
|---|---|---|---|
| Talchum (Hàn Quốc) | Gỗ khắc, giấy bồi, sơn | Châm biếm, gây cười, kể chuyện dân gian | Hàm rời tạo biểu cảm khi ngửa – cúi |
| Khon (Thái Lan) | Giấy bồi, sơn, dát vàng | Kể sử thi, phân biệt nhân vật | Lỗ nhìn giấu khác chỗ mắt vẽ |
| Biến diện (Tứ Xuyên) | Nhiều lớp mặt nạ mỏng | Thể hiện cảm xúc dâng trào, gây kinh ngạc | Nhịp chuyển đổi tạo hiệu ứng |
| MassKara (Philippines) | Vật liệu nhẹ, kim sa, lông vũ | Gắn kết cộng đồng, lạc quan | Một gương mặt chung cho cả đám đông |
| Topeng (Indonesia) | Gỗ khắc, sơn | Múa kể chuyện, nhiều vai một người | Đổi dáng múa theo từng mặt nạ |
| Okame, hyottoko (Nhật Bản) | Gỗ, giấy bồi, nhựa | Múa vui, hội hè | Gương mặt cười dân dã, dễ nhận |
Nhìn bảng sẽ thấy giấy bồi và gỗ là hai vật liệu chung của nhiều nền văn hoá, và nhiều kỹ thuật như bồi giấy lên khuôn hay khắc gỗ có điểm tương đồng với nghề làm mặt nạ Trung thu của người Việt.
Thưởng thức và học hỏi cho tôn trọng
Khi đi xem, mua mặt nạ hay hoá trang theo các truyền thống châu Á, vài nguyên tắc giúp bạn tránh sai sót:
- Tìm hiểu nhân vật trước khi mua hay đeo một mặt nạ; một số gương mặt gắn với vai cụ thể, không phải "mặt nạ châu Á" chung chung.
- Không trộn lẫn các truyền thống thành một bộ hoá trang lai tạp rồi gán cho một nước; mỗi nền văn hoá có ngữ pháp riêng.
- Không nhại giọng, nhại ngoại hình người nước khác khi đeo mặt nạ của họ.
- Một số truyền thống mặt nạ ở châu Á gắn với nghi lễ cộng đồng; khi gặp, hãy quan sát như một vị khách, làm theo hướng dẫn của người tổ chức, không đeo thử hay chụp ảnh nếu không được phép.
- Mua mặt nạ thủ công từ người làm nghề khi có dịp; hỏi về chất liệu, cách làm, và giữ lại câu chuyện đi kèm.
- Khi đăng ảnh hoá trang lấy cảm hứng từ một truyền thống, ghi rõ nguồn cảm hứng; đó là cách đơn giản để người xem biết thêm về một nền văn hoá thay vì chỉ thấy một bộ đồ lạ mắt.
Mặt nạ Noh và trang điểm kabuki của Nhật Bản, cùng mặt nạ giấy bồi Trung thu và vẽ mặt tuồng của Việt Nam, được Cải Trang viết thành bài riêng trong cùng chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nạ Hahoe làm bằng gì?
Mặt nạ Hahoe truyền thống được khắc từ gỗ, sơn nhiều lớp màu và phủ bóng. Các bản lưu niệm hiện nay có thể làm bằng gỗ, giấy bồi hoặc vật liệu khác. Bộ mặt nạ cổ của làng Hahoe được Hàn Quốc xếp hạng bảo vật quốc gia.
Biến diện có phải ảo thuật không?
Biến diện là một kỹ thuật biểu diễn của Xuyên kịch, dùng nhiều lớp mặt nạ và động tác cực nhanh, không phải trò ảo thuật theo nghĩa thông thường. Bí quyết cụ thể được nghệ nhân giữ kín, truyền trong nghề.
Lễ hội MassKara diễn ra khi nào?
Lễ hội thường diễn ra vào tháng Mười tại thành phố Bacolod, Philippines, với cao điểm là các cuộc thi múa đường phố cuối tuần gần cuối tháng. Ngày cụ thể thay đổi theo năm, nên xem thông báo chính thức trước khi lên kế hoạch.
Mặt nạ khon có nặng không?
Mặt nạ khon trùm cả đầu và có chóp cao nên lớn hơn nhiều so với mặt nạ thường, nhưng được làm từ vật liệu nhẹ để diễn viên múa được. Đeo lâu vẫn nóng và hạn chế tầm nhìn, đòi hỏi nhiều năm tập luyện.
Có thể mua mặt nạ topeng thật làm đồ trang trí không?
Có nhiều mặt nạ topeng thủ công được làm để bán cho người sưu tầm và du khách. Nên mua từ người làm nghề, hỏi rõ nguồn gốc. Với mặt nạ cổ, cần cẩn trọng về giấy tờ và quy định xuất khẩu hiện vật văn hoá của nước sở tại.
Tổ chức tiệc hoá trang chủ đề mặt nạ châu Á thế nào cho đúng?
Mỗi khách có thể chọn một truyền thống, tìm hiểu và giới thiệu ngắn về chiếc mặt nạ mình đeo. Cách này biến buổi tiệc thành dịp chia sẻ văn hoá, tránh được kiểu hoá trang lai tạp gây hiểu lầm hay phản cảm.