Kumadori là lối trang điểm đặc trưng của sân khấu kabuki Nhật Bản: trên nền mặt trắng, diễn viên vẽ những đường màu đậm chạy theo cơ mặt và gân, rồi dùng ngón tay miết nhoè mép cho mềm như bóng đổ. Màu đỏ thường dành cho nhân vật chính nghĩa, mạnh mẽ, nhiệt huyết; xanh chàm cho nhân vật phản diện, lạnh lùng, đố kỵ; nâu cho nhân vật siêu nhiên, quái vật. Kiểu đường nét cho biết nhân vật thuộc loại nào và đang mang cảm xúc gì.
Khác với Noh dùng mặt nạ gỗ, kabuki biến chính gương mặt diễn viên thành mặt nạ, nhưng là chiếc mặt nạ biết trợn mắt, nhíu mày và co giật cơ mặt. Bài này giới thiệu kabuki ở mức người xem mới, nguồn gốc kumadori, ý nghĩa màu và đường nét, cách diễn viên tự trang điểm, và cách người yêu hoá trang có thể học lối vẽ này mà không biến nó thành một "kiểu mặt Nhật" chung chung.
Kabuki ra đời và đổi thay thế nào
Kabuki thường được ghi là bắt đầu ở Kyoto vào khoảng đầu thế kỷ XVII, gắn với một nữ nghệ sĩ múa tên Izumo no Okuni cùng đoàn của bà. Những màn múa và diễn của họ mới lạ, phóng khoáng, nhanh chóng thu hút đông người xem trong các thành phố thời Edo. Năm 1629, chính quyền Mạc phủ cấm phụ nữ lên sân khấu kabuki; về sau các đoàn diễn viên thiếu niên cũng bị cấm. Từ đó, kabuki do nam giới trưởng thành biểu diễn, kể cả các vai nữ; diễn viên chuyên vai nữ gọi là onnagata.
Trong khi Noh là nghệ thuật của tầng lớp võ sĩ, quý tộc, kabuki là sân khấu của thị dân: ồn ào, rực rỡ, đầy kỹ xảo như sàn quay, cửa sập, lối đi xuyên khán phòng gọi là hanamichi, và những khoảnh khắc diễn viên dừng lại trong một tư thế căng cứng, mắt trợn, gọi là mie, khi khán giả sành sỏi hô tên hiệu của nghệ sĩ. Năm 2008, kabuki được UNESCO ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Ngày nay, kabuki vẫn diễn đều đặn ở các nhà hát lớn tại Tokyo và các thành phố khác, nhiều dòng họ diễn viên truyền nghệ qua nhiều thế hệ. Chuyện tên hiệu truyền đời của các dòng họ ấy là đề tài của một site khác trong hệ; ở đây chỉ bàn chuyện gương mặt và màu sắc.
Kumadori từ đâu ra
Kumadori gắn chặt với lối diễn aragoto, nghĩa đại ý là "lối thô mạnh": vai anh hùng siêu phàm, động tác cường điệu, giọng nói vang, trang phục độn to. Lối diễn này phát triển ở Edo vào cuối thế kỷ XVII, và người được nhắc đến nhiều nhất là diễn viên Ichikawa Danjūrō đời thứ nhất. Một nhân vật phi thường như vậy cần một gương mặt phi thường: những đường màu đậm chạy theo cơ mặt khiến gương mặt trông như đang căng gân, sôi máu, nhìn rõ từ cuối khán phòng.
Chữ kuma trong kumadori có nghĩa gần với "bóng", "vùng tối". Đó là gợi ý về kỹ thuật: đường kẻ không sắc gọn mà được miết nhoè một bên, như bóng đổ trên gương mặt, làm nổi khối cơ. Cách nghĩ này khá gần với nguyên lý trang điểm tạo khối hiện đại, chỉ có điều được đẩy lên mức tượng trưng và rực màu.
Không phải vai nào trong kabuki cũng vẽ kumadori. Các vai thường dân, vai tình cảm, vai nữ thường có cách trang điểm nhẹ nhàng hơn: nền trắng, viền mắt đỏ, môi nhỏ đỏ. Kumadori dành chủ yếu cho anh hùng aragoto, kẻ phản diện quyền thế và các nhân vật siêu nhiên. Theo nhiều tài liệu giới thiệu, kabuki có tới vài chục kiểu kumadori khác nhau.
Màu và tính cách trong kumadori
Hệ màu kumadori thường được tóm như dưới đây. Giống mọi quy ước sân khấu, đây là xu hướng chung để người xem đọc nhanh, không phải luật tuyệt đối:
| Màu đường kẻ | Thường gợi ra | Kiểu nhân vật hay gặp |
|---|---|---|
| Đỏ | Chính nghĩa, sức mạnh, nhiệt huyết, cơn giận đúng đắn | Anh hùng aragoto, chiến binh trẻ |
| Xanh chàm | Gian ác, lạnh lùng, đố kỵ, tham vọng | Quý tộc phản diện, kẻ mưu phản |
| Nâu, nâu đỏ | Phi nhân, quái dị | Yêu quái, quỷ, linh vật trong truyện |
| Không kẻ màu, nền trắng | Thanh nhã, hiền hoà | Vai nam lãng mạn, vai nữ do onnagata đóng |
Điều thú vị khi đặt cạnh tuồng Việt hay kinh kịch: cả ba truyền thống đều dùng màu báo tính cách, nhưng mã màu không trùng nhau. Đỏ khá thống nhất là chính nghĩa, còn màu của kẻ xấu thì mỗi nơi một khác: trắng mốc ở tuồng, xanh chàm ở kabuki. Đó là lời nhắc rằng không có "nghĩa màu" phổ quát; mỗi sân khấu có ngữ pháp riêng.
Đường nét: mỗi kiểu một nhân vật
Đường đỏ dứt khoát (sujiguma). Những vạch đỏ đậm từ mắt, mày toả lên trán và xuống má như gân nổi. Đây là gương mặt kumadori nổi tiếng nhất, gắn với các anh hùng aragoto; nhân vật Kamakura Gongorō trong vở Shibaraku thường được nêu làm ví dụ.
Đường đỏ mềm, ít nét. Dành cho chàng trai trẻ hăng hái hoặc nhân vật mạnh mẽ nhưng không hung bạo; ít vạch hơn, uốn cong hơn, gương mặt vẫn giữ nét thanh.
Đường xanh chàm. Kẻ quanh mắt, gò má, khoé miệng của những quý tộc phản diện; màu lạnh trên nền trắng tạo cảm giác tái nhợt, nham hiểm.
Đường nâu. Dùng cho nhân vật không phải người; kết hợp với tóc giả, trang phục đặc biệt để báo cho khán giả biết ngay đây là sinh vật kỳ dị.
Đối xứng và cường điệu. Đường kẻ gần như đối xứng hai bên, dồn về phía mắt để khi diễn viên trợn mắt trong thế mie, toàn bộ gương mặt như bùng lên.
Diễn viên kabuki tự trang điểm như thế nào
Diễn viên kabuki thường tự trang điểm cho mình trước giờ diễn, coi đó là một phần của việc nhập vai. Trình tự được mô tả phổ biến gồm:
- Lót da. Thoa một lớp sáp hoặc dầu mỏng để lớp trắng bám đều; lông mày thật được làm phẳng hoặc che đi để vẽ mày mới.
- Phủ nền trắng. Phấn trắng oshiroi pha nước được quét lên mặt, cổ, có khi cả gáy và tay, rồi dặm đều bằng bông hoặc mút.
- Kẻ đường màu. Dùng ngón tay hoặc cọ đặt màu đỏ, xanh, nâu theo các đường của kiểu kumadori mà vai đòi hỏi.
- Miết nhoè. Dùng đầu ngón tay miết một mép đường kẻ cho nhoè dần vào nền trắng, tạo hiệu ứng bóng; mép kia giữ sắc.
- Mắt, mày, môi. Kẻ viền mắt đen và đỏ, vẽ mày mới, tô môi theo kiểu của vai.
- Tóc giả và trang phục. Đội tóc giả, mặc trang phục, có khi nặng và nhiều lớp; phần này thường có người hỗ trợ.
Sau buổi diễn, một số diễn viên ấn nhẹ một tấm lụa lên gương mặt còn nguyên lớp trang điểm để in lại hình kumadori, gọi là oshiguma. Tấm lụa ấy được giữ làm kỷ niệm hoặc tặng người thân quen, và ngày nay oshiguma được coi là một loại tác phẩm sưu tầm độc đáo của sân khấu kabuki.
Trang điểm vai nữ: nghệ thuật của onnagata
Nếu kumadori là cực mạnh của trang điểm kabuki, thì gương mặt của onnagata, nam diễn viên chuyên đóng vai nữ, là cực tinh tế. Mục tiêu không phải là giống một người phụ nữ thật, mà là tạo ra hình mẫu nữ tính lý tưởng theo thẩm mỹ sân khấu: gương mặt trắng mịn, mày thanh vẽ cao hơn mày thật, đuôi mắt điểm đỏ nhẹ, môi được tô nhỏ hơn môi thật, tạo vẻ e ấp.
Để có được vẻ ấy, diễn viên phải che lông mày thật, phủ trắng cả cổ và gáy vì kimono để lộ phần này, chỉnh từng chút độ đậm nhạt cho hợp ánh đèn. Gương mặt chỉ là một phần; dáng đi khép, vai hạ, bàn tay giấu trong tay áo, giọng nói mềm mới làm trọn vai. Nhiều onnagata danh tiếng được khán giả ngưỡng mộ chính vì họ đạt tới vẻ nữ tính sân khấu mà người thường khó bắt chước.
Với người chơi cosplay và hoá trang, đây là một ví dụ đáng học về crossplay ở mức nghệ thuật: thay đổi giới tính trên sân khấu không phải bằng giả trang thô, mà bằng quan sát kỹ, tiết chế và luyện tập dáng điệu. Phần crossplay cho người mới chơi có bài riêng ở chuyên mục cosplay của Cải Trang.
Học vẽ kumadori khi hoá trang: gợi ý cho người chơi
Kumadori là nguồn cảm hứng đẹp cho hoá trang, chụp ảnh, sơn mặt. Để làm cho đúng tinh thần và an toàn cho da:
- Chọn một kiểu kumadori cụ thể và tìm hiểu nó thuộc vai nào, vở nào; vẽ theo hình mẫu rõ ràng thay vì trộn các đường kẻ ngẫu hứng rồi gọi là "mặt kabuki".
- Dùng màu vẽ mặt dành cho da, thử dị ứng từ hôm trước; không dùng sơn thủ công, phấn công nghiệp hay bột màu không rõ nguồn.
- Tập kỹ thuật miết nhoè trên mu bàn tay trước: đặt nét, rồi dùng đầu ngón tay sạch kéo một mép theo một hướng.
- Nền trắng nên mỏng, nhiều lớp; lớp dày dễ nứt khi cười, nói, đổ mồ hôi.
- Không vẽ kumadori kèm máu me, vết thương; đây là gương mặt sân khấu, không phải mặt quỷ Halloween.
- Khi đăng ảnh, ghi rõ là lấy cảm hứng từ kumadori của kabuki; nếu có người Nhật trong nhóm, hỏi ý kiến họ là cách học nhanh và lịch sự.
Tẩy lớp nền trắng dày cần dầu tẩy hoặc sáp tẩy dịu, lau từng vùng rồi rửa sạch. Kỹ thuật tẩy trang hiệu ứng chi tiết có ở chuyên mục trang điểm hiệu ứng của Cải Trang.
Xem kabuki lần đầu: chú ý gì trên gương mặt
Nếu có dịp xem kabuki, hãy quan sát gương mặt ở ba khoảnh khắc. Khoảnh khắc thứ nhất là lúc nhân vật xuất hiện trên lối đi hanamichi: ánh đèn rọi gần, khán giả nhìn rõ đường kumadori, và đây là lúc gương mặt "giới thiệu" nhân vật. Khoảnh khắc thứ hai là thế mie: diễn viên dừng động tác, trợn mắt, có khi lác một mắt, toàn bộ đường đỏ và nét mày như căng hết cỡ.
Khoảnh khắc thứ ba là những lúc chuyển biến: nhân vật bị lật mặt, lộ bản chất, hoặc biến thành sinh vật khác. Kabuki có những kỹ thuật thay trang phục rất nhanh ngay trên sân khấu, và có khi gương mặt cũng thay đổi theo. Nhìn theo gương mặt, bạn sẽ hiểu cốt truyện tốt hơn cả khi chưa nghe kịp lời thoại.
Nhiều nhà hát kabuki có tai nghe hướng dẫn hoặc phụ đề cho khách nước ngoài, và cho phép mua vé xem một màn thay vì cả chương trình dài. Đây là cách nhẹ nhàng để người mới bắt đầu, trước khi quyết định ngồi trọn một buổi diễn kéo dài nhiều giờ.
Câu hỏi thường gặp
Kumadori có phải là mặt nạ không?
Không. Kumadori là trang điểm vẽ trực tiếp lên da mặt diễn viên. Kabuki rất ít dùng mặt nạ; chính gương mặt được trang điểm làm nhiệm vụ của mặt nạ nhưng vẫn cử động, biểu cảm được.
Vì sao diễn viên kabuki đều là nam giới?
Từ thế kỷ XVII, chính quyền Edo cấm phụ nữ biểu diễn kabuki, sau đó kabuki chính thống phát triển với dàn diễn viên toàn nam, các vai nữ do onnagata đảm nhận. Ngày nay vẫn giữ truyền thống ấy, dù có các loại hình sân khấu khác cho nữ diễn viên.
Oshiguma có mua được không?
Oshiguma đôi khi được trưng bày, tặng hoặc đấu giá trong các dịp đặc biệt, và có giá trị sưu tầm cao vì gắn với một diễn viên, một vai cụ thể. Hàng in mô phỏng hình kumadori thì phổ biến hơn nhiều và không phải oshiguma thật.
Có thể vẽ kumadori cho trẻ em không?
Có thể vẽ phiên bản đơn giản bằng màu vẽ mặt cho trẻ, ít nét, tránh vùng sát mắt và môi. Nên kể cho trẻ nghe nhân vật là ai, để trẻ hiểu đây là anh hùng trong một câu chuyện chứ không chỉ là mặt vẽ đỏ.
Kumadori và vẽ mặt kinh kịch giống nhau không?
Cả hai dùng màu báo tính cách và đường nét cường điệu, nhưng khác về kỹ thuật và mã màu. Kumadori chủ yếu là các đường kẻ được miết nhoè trên nền trắng; vẽ mặt kinh kịch thường phủ kín nhiều mảng màu và hoạ tiết dày hơn.
Học trang điểm kabuki ở đâu?
Trang điểm kabuki là kỹ năng nội bộ của nghề, truyền trong các dòng họ và trường đào tạo diễn viên. Người ngoài có thể học qua sách ảnh, phim tư liệu, các buổi trình diễn có phần giới thiệu hậu trường, và tự tập ở mức hoá trang chơi.