Sơn là bước biến một khối xốp xám thành chiếc giáp thép hay chiếc khiên gỗ sứt mẻ. Với đạo cụ và trang phục nhân vật, quy trình phổ biến gồm: lớp lót kín, lớp nền tối, lớp màu chính hoặc màu kim loại, tạo sáng tối bằng kỹ thuật quét khô và lau màu vào khe, rồi mới làm cũ — trầy xước, vết bẩn, rỉ sét — và cuối cùng phủ lớp bảo vệ.
Làm cũ là kể câu chuyện của món đồ: nhân vật vừa đi qua trận mưa bùn, chiếc giáp đã qua nhiều năm. Bí quyết không nằm ở loại sơn mà ở chỗ đặt vết cũ đúng nơi đồ thật sẽ cũ. Bài này đi qua từng kỹ thuật, cách làm cũ vải, và các lưu ý an toàn với sơn, dung môi và bụi mài.
Đọc câu chuyện của món đồ trước khi cầm cọ
Trước khi làm cũ, hãy trả lời vài câu về nhân vật: món đồ này bao nhiêu tuổi, được chăm sóc hay bỏ mặc, nhân vật sống ở đâu — sa mạc khô, rừng ẩm, thành phố, chiến trường tưởng tượng. Một hiệp sĩ trong lâu đài có giáp sáng bóng với vài vết xước nhỏ; một lữ khách lang thang có áo choàng bạc màu ở vai vì nắng, gấu áo dính bùn; một thợ máy có vết dầu loang ở chỗ tay hay lau. Câu trả lời quyết định màu bẩn (bụi vàng, bùn nâu, muội đen), mức độ và vị trí.
Ghi lại câu chuyện đó bằng một hai dòng và đặt cạnh bảng tham chiếu. Khi đứng trước món đồ với cọ trên tay, bạn sẽ hỏi "vết này có hợp câu chuyện không" thay vì làm cũ theo cảm hứng. Nếu ảnh tham chiếu cho thấy nhân vật mặc đồ sạch sẽ, mới tinh, thì làm cũ là đi ngược nhân vật; khi đó chỉ nên làm sáng tối để bề mặt có chiều sâu, không thêm vết bẩn.
Cũng nên nghĩ tới việc người xem nhìn từ khoảng cách nào. Ở khoảng cách chụp ảnh toàn thân, vết bẩn nhỏ biến mất; cần mảng lớn và tương phản rõ. Ở khoảng cách chụp cận, vết xước tinh và rỉ ở mối nối mới có giá trị. Làm tốt ở cả hai khoảng cách là dựng mảng lớn trước, chi tiết nhỏ sau.
Chuẩn bị bề mặt: nền tốt quyết định nửa kết quả
Sơn chỉ đẹp khi bề mặt bên dưới được chuẩn bị đúng. Với xốp EVA, bề mặt cần được làm kín (hơ nhiệt nhẹ và phủ lớp lót đàn hồi) để sơn không bị hút và không nứt khi uốn. Với nhựa nhiệt dẻo, cần chà rất nhẹ cho nhám và phủ lớp lót bám nhựa. Với gỗ, chà mịn theo thớ và phủ lót gỗ. Với vải, không cần lót nếu dùng sơn vải chuyên dụng, nhưng phải giặt sạch hồ vải trước.
Thử mọi thứ trên mẩu thừa của đúng vật liệu đó: lót, sơn nền, sơn chính, lớp phủ. Mỗi lớp có thể phản ứng với lớp dưới; lớp phủ gốc dung môi quét lên sơn gốc nước đôi khi làm sơn nhăn hoặc tan. Mẩu thử cũng là nơi bạn luyện tay trước khi chạm vào món chính.
Thứ tự lớp cũng cần tính: lớp lót đàn hồi luôn ở dưới cùng, sau đó mới tới sơn; lớp phủ bảo vệ luôn ở trên cùng và nên có cùng hệ dung môi hoặc được nhà sản xuất cho phép phủ lên sơn bạn dùng. Trộn nhiều hệ khác nhau mà không thử trước là nguyên nhân thường gặp của lớp sơn nhăn, dính tay sau nhiều ngày hoặc bong thành mảng khi uốn.
Một góc sơn gọn gồm: bìa cứng lót bàn, vài cốc nhỏ, cọ dẹt cũ cho quét khô, mút rửa bát cắt nhỏ cho chấm, khăn giấy, bình xịt nước, găng tay nitrile. Làm ở nơi đủ sáng, tốt nhất là ánh sáng ban ngày gián tiếp, vì ánh đèn vàng làm bạn chọn sai tông màu kim loại.
Sơn giả kim loại theo lớp
Kim loại thật có vùng tối trong khe và vùng sáng ở cạnh. Sơn giả kim loại thuyết phục là tái tạo sự tương phản đó, không phải chỉ phủ một lớp nhũ bạc.
- Lớp nền đen hoặc nâu rất tối phủ kín toàn bộ, kể cả khe và rãnh khắc. Đây sẽ là vùng tối tự nhiên.
- Lớp kim loại chính (bạc, đồng, vàng) phủ lên mặt lớn, chừa lại một phần khe tối. Hai, ba lớp mỏng tốt hơn một lớp dày.
- Quét khô: chấm cọ dẹt vào sơn kim loại sáng hơn, lau gần hết lên khăn giấy, rồi quét nhẹ, nhanh lên cạnh và gờ nổi. Sơn chỉ bám vào chỗ cao, tạo viền sáng như kim loại mòn.
- Lau màu tối vào khe: pha sơn đen hoặc nâu rất loãng với nước, quét phủ một vùng rồi lau ngay bề mặt bằng khăn ẩm; màu sẽ đọng lại trong khe và rãnh, làm chi tiết nổi khối.
- Điểm sáng cuối: vài chấm bạc sáng nhất ở góc nhọn và cạnh hay va chạm.
- Phủ bảo vệ mờ hoặc bóng theo kiểu kim loại muốn có; đồ thép cũ thường hợp phủ mờ, đồ trang sức hợp phủ bóng.
Muốn kim loại trông có sắc, thêm một lớp lau màu rất loãng: xanh lam nhẹ cho thép lạnh, nâu đỏ cho đồng, nâu vàng cho đồng thau. Một chút màu ở khe khiến bạc trên xốp bớt giống đồ nhựa.
Làm cũ đạo cụ cứng: trầy, sứt, bẩn và rỉ sét giả
Trầy sơn, lộ lớp dưới. Dùng một mẩu mút rửa bát xé nham nhở, chấm vào sơn màu lớp dưới (ví dụ màu kim loại dưới lớp sơn màu, hoặc nâu gỗ dưới lớp kim loại), lau bớt rồi chấm thưa lên cạnh. Vết sứt trông thật khi tập trung ở chỗ hay chạm: mép khiên, chuôi kiếm, khớp giáp.
Rỉ sét giả. Rỉ thật bắt đầu ở khe, mối nối, đầu đinh tán và chỗ đọng nước. Chấm nâu sẫm trước, rồi nâu đỏ, rồi một ít cam đất ở tâm; có thể trộn chút bột mịn như bột cà phê đã dùng hoặc bột màu vào sơn để có kết cấu sần. Vệt rỉ chảy dọc theo hướng trọng lực nếu món đồ thường dựng đứng.
Bụi và bùn. Màu nâu đất pha loãng, chấm và vẩy lên phần dưới của món đồ — mũi giày, đáy khiên, chân trượng — vì đó là nơi bùn văng tới. Bột màu khô xoa lên rồi cố định bằng lớp phủ mờ cho cảm giác bụi phủ.
Gỗ cũ. Với đạo cụ giả gỗ, khắc vân bằng dao hoặc bàn chải sắt nhỏ trên xốp, sơn nâu nhạt, lau nâu đậm vào vân, quét khô màu be lên mặt. Các vết lõm đậm màu ở chỗ tay cầm gợi dấu mòn lâu năm.
Tiết chế. Làm cũ dễ quá tay. Làm từng lớp, lùi xa hai mét nhìn lại sau mỗi lớp, và dừng sớm hơn bạn nghĩ. Thêm thì dễ, xoá thì khó.
Làm cũ vải và trang phục mềm
Vải cũ trông thật khi màu phai không đều và mép bị sờn. Chà mép gấu áo, cổ tay, đầu gối bằng giấy nhám hoặc đá mài nhỏ để sợi xơ ra, nhưng đừng chà thủng ở chỗ chịu lực. Phai màu cục bộ bằng cách phơi nắng lâu một phía hoặc chà bằng bàn chải khô. Nhuộm ố bằng nước trà hoặc cà phê đặc, nhúng hoặc vẩy lên rồi để khô — cách này hợp với vải sợi tự nhiên, cho tông vàng nâu như đồ đã dùng lâu năm, nhưng màu có thể phai dần khi giặt.
Vết bẩn trên vải nên dùng sơn vải hoặc màu acrylic pha với chất làm mềm cho vải, pha loãng, chấm bằng mút rồi tán. Tập trung ở gấu, đầu gối, khuỷu tay, chỗ thắt lưng cọ vào áo. Vết "cháy xém" nên làm bằng màu nâu đen tán loang ở mép, không dùng lửa thật để đốt vải — vải tổng hợp chảy nhựa, bén lửa nhanh và dễ gây bỏng.
Nếu trang phục là đồ thuê hoặc đồ mượn, không làm cũ dưới bất cứ hình thức nào. Với đồ của mình, giữ lại một mẩu vải đã làm cũ cùng lúc để sau này dặm lại cho khớp màu.
Máu giả, vết thương và những thứ nên tiết chế trên đạo cụ
Một số nhân vật cần vệt máu giả trên áo hay đạo cụ. Trên đạo cụ cứng, có thể dùng sơn đỏ sẫm pha chút nâu, phủ bóng để trông còn ướt, hoặc phủ mờ để trông đã khô lâu. Trên vải, dùng sơn vải màu đỏ thẫm; máu giả dạng lỏng dành cho da thường làm ố vải vĩnh viễn và có thể dây ra người, ghế ngồi ở sự kiện.
Hãy cân nhắc nơi bạn mặc bộ đồ. Nhiều sự kiện có khu vực gia đình và trẻ nhỏ; ban tổ chức có thể hạn chế trang phục, đạo cụ dính máu giả quá đậm hoặc gây hoảng sợ. Ngoài khuôn viên sự kiện, một chiếc áo đẫm máu giả trên đường phố có thể làm người đi đường hoảng sợ và gây hiểu lầm. Bọc kín đạo cụ, khoác áo ngoài khi di chuyển.
Một nguyên tắc chung cho mọi hiệu ứng gây sốc trên đạo cụ: làm sao để người xem hiểu ngay đây là trang phục hư cấu. Màu sắc hơi cường điệu, kết hợp với tổng thể nhân vật rõ ràng, giúp người lạ không lầm tưởng có chuyện thật xảy ra. Nếu ban tổ chức yêu cầu kiểm đạo cụ ở cổng, hãy chủ động đưa ra và giải thích.
Trang điểm vết thương trên da là chủ đề riêng, liên quan tới an toàn da và thử dị ứng, được bàn ở danh mục trang điểm hiệu ứng trên trang. Bài này chỉ bàn về sơn trên đồ vật và vải.
An toàn với sơn, dung môi và bụi
Phần lớn công đoạn sơn đạo cụ ở nhà dùng sơn gốc nước, khá an toàn. Rủi ro tăng khi dùng sơn xịt, sơn gốc dung môi, lớp phủ dạng xịt và khi chà nhám.
- Sơn xịt và lớp phủ xịt: làm ngoài trời hoặc nơi rất thoáng, không xịt trong phòng ngủ, phòng kín; đeo khẩu trang có phin lọc hơi hữu cơ, kính bảo hộ, găng.
- Tránh xa lửa: bình xịt và dung môi dễ cháy; không xịt gần bếp, đèn sưởi, thuốc lá; không để bình xịt dưới nắng gắt hay trong xe nóng.
- Bụi mài: chà nhám sơn khô, nhựa, xốp tạo bụi mịn; đeo khẩu trang lọc bụi, chà ướt khi có thể, lau dọn bằng khăn ẩm thay vì quét khô.
- Da tay: đeo găng nitrile khi làm việc với dung môi, keo, sơn gốc dầu; rửa tay bằng xà phòng, không dùng dung môi để rửa da.
- Cọ và giẻ dính dung môi: để khô thoáng ngoài trời trước khi bỏ, không vo cục trong thùng rác kín.
- Trẻ em và thú nuôi: cất sơn, dung môi ở nơi trẻ không với tới; cốc pha màu không dùng lại cho ăn uống.
Luôn đọc nhãn an toàn trên từng sản phẩm; nhãn nói khác hướng dẫn chung thì theo nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Sơn acrylic gốc nước có đủ bền cho đạo cụ đi sự kiện không?
Đủ, nếu có lớp lót phù hợp bên dưới và lớp phủ bảo vệ bên trên. Lớp phủ giúp chống trầy, chống ẩm mồ hôi. Với chỗ hay va chạm như mép khiên, chuôi kiếm, phủ thêm một hai lớp và mang theo màu để dặm.
Làm sao để sơn bạc trên xốp không trông như đồ nhựa?
Ba điều giúp nhiều nhất: lớp nền tối để khe có chiều sâu, quét khô bạc sáng hơn lên cạnh, và lau một lớp màu tối hoặc ngả màu rất loãng vào khe. Phủ mờ cũng giảm cảm giác nhựa so với phủ bóng toàn bộ.
Có nên dùng sơn xịt trong căn hộ chung cư không?
Không nên xịt trong nhà. Hơi sơn lan khắp căn hộ, ám vào đồ đạc và có thể ảnh hưởng hàng xóm qua đường thông gió. Nếu không có sân, cân nhắc dùng sơn quét gốc nước, hoặc mang đồ ra nơi thoáng được phép và che chắn cẩn thận.
Làm cũ bằng trà, cà phê có làm vải bị hỏng không?
Thường không hỏng sợi, nhưng vết nhuộm có thể không đều và phai dần khi giặt. Không dùng cách này cho vải tổng hợp vì gần như không ăn màu. Thử trên mẩu vải trước và chấp nhận rằng mỗi lần giặt sẽ phải làm lại một phần.
Rỉ sét giả có dùng bột sắt thật được không?
Một số người dùng sơn có chứa bột kim loại thật cho phản ứng rỉ, nhưng cách này tốn kém, khó kiểm soát và vệt rỉ có thể lem ra quần áo, da. Với đạo cụ mang đi sự kiện, rỉ giả bằng sơn nhiều lớp là đủ và sạch hơn.
Mất bao lâu để sơn khô trước khi mặc?
Tuỳ loại sơn, độ dày và độ ẩm; sơn gốc nước khô mặt nhanh nhưng cần lâu hơn để khô kiệt, nhất là mùa nồm. Nên hoàn thành sơn trước sự kiện vài ngày, để đồ nơi thoáng, và đọc thời gian khô ghi trên nhãn lớp phủ.