Bé sợ người hoá trang hay sợ mặt nạ là chuyện rất thường gặp ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ từ khoảng một đến năm tuổi. Phần lớn trẻ sợ vì gương mặt quen thuộc bỗng bị che hoặc biến đổi, bé không đọc được người đó đang vui hay giận, và bé chưa chắc chắn điều gì là "giả vờ", điều gì là thật. Nỗi sợ này thường nhạt dần khi trẻ lớn lên.
Cha mẹ giúp con tốt nhất bằng cách công nhận nỗi sợ, cho bé khoảng cách và quyền kiểm soát, làm quen từ từ ở nhà, và tuyệt đối không ép bé chụp ảnh hay ôm người hoá trang khi bé đang sợ. Bài này giải thích vì sao trẻ sợ, cách cho bé làm quen, cách chuẩn bị trước các dịp đông người hoá trang, và những dấu hiệu nên hỏi ý kiến chuyên gia. Bài là kiến thức nuôi dạy con, không thay chẩn đoán của bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Vì sao gương mặt bị che lại khiến trẻ nhỏ sợ
Từ rất sớm, trẻ dựa vào gương mặt người lớn để biết mình có an toàn không. Bé nhìn mắt, miệng, nét mặt của mẹ để biết tình huống lạ là đáng vui hay đáng lo. Một chiếc mặt nạ, một lớp sơn kín mặt hay đầu linh vật cỡ lớn xoá mất nguồn thông tin đó. Người trước mặt có thể đang cười bên trong, nhưng bé chỉ thấy một khuôn mặt bất động, mắt to bất thường, miệng không mấp máy khi nói. Với trẻ nhỏ, sự bất định ấy đủ để kích hoạt phản ứng sợ.
Kích thước cũng góp phần. Linh vật ở khu vui chơi, nhân vật hoá trang ở hội chợ thường cao hơn người lớn, đầu to, bước đi lắc lư, và hay tiến lại gần trẻ để chào. Từ tầm mắt của một đứa trẻ cao chưa tới một mét, đó là một khối lớn đang lao tới. Nhiều người lớn mặc đồ linh vật được dặn phải thân thiện với trẻ, nhưng chính sự nhiệt tình tiến lại gần khiến bé hoảng hơn.
Thêm một yếu tố: khả năng phân biệt giả vờ và thật hình thành dần trong những năm mẫu giáo. Một bé ba tuổi có thể rất thích tự đeo mặt nạ con hổ, nhưng khi bố đeo mặt nạ con hổ, bé lại không chắc người trước mặt còn là bố không. Điều này không có nghĩa là bé nhát hay "có vấn đề"; đó là một giai đoạn phát triển bình thường mà nhiều trẻ đi qua.
Nỗi sợ thường gặp theo lứa tuổi
Mỗi bé mỗi khác; bảng dưới chỉ phác các kiểu phản ứng hay gặp để cha mẹ đỡ bất ngờ. Không dùng bảng này để so sánh con với bạn.
| Lứa tuổi (tham khảo) | Phản ứng hay gặp | Cách đáp lại hợp |
|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Khóc, quay mặt vào người thân khi người quen đeo mặt nạ hay người lạ hoá trang lại gần | Bế bé ra xa, để bé nhìn từ vai người lớn; người quen tháo mặt nạ cho bé thấy mặt |
| 2–4 tuổi | Sợ linh vật, ông già Noel, người hoá trang ở hội chợ; có thể vừa tò mò vừa sợ | Cho bé đứng xa quan sát, tự quyết định lại gần hay không; không đẩy bé tới chụp ảnh |
| 4–6 tuổi | Sợ hoá trang đáng sợ như quái vật, máu me; hỏi đi hỏi lại "có phải thật không" | Trả lời thật, giải thích cách làm hoá trang; tránh các khu hoá trang đáng sợ |
| Trên 6 tuổi | Phần lớn đã thích thú hơn; một số bé vẫn sợ một kiểu cụ thể | Tôn trọng; bé có thể tự đặt ranh giới, ví dụ không vào khu nhà ma |
Phản ứng sợ không theo thứ tự cố định. Có bé bốn tuổi đi qua cả buổi Halloween thoải mái rồi đến năm tuổi lại sợ một nhân vật trong lễ hội. Điều cha mẹ cần theo dõi là bé có được dỗ dịu không và nỗi sợ có ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt không.
Điều nên làm ngay lúc bé đang sợ
Tạo khoảng cách trước, giải thích sau. Khi bé đang khóc, việc đầu tiên là đưa bé ra xa người hoá trang, bế bé lên hoặc đứng chắn trước bé. Lời giải thích chỉ có tác dụng khi bé đã bình tĩnh.
Gọi tên cảm xúc. Những câu như "con thấy sợ cái mặt nạ to kia, đúng không", "mẹ ở đây rồi" giúp bé hiểu cảm giác của mình và biết người lớn đang hiểu bé. Tránh "có gì đâu mà sợ", vì với bé, có thật. Bé được công nhận cảm xúc thường dịu xuống nhanh hơn bé bị bảo là không có gì.
Không ép, không trêu. Đừng đẩy bé lại gần cho "quen", đừng bắt bé chạm vào hay chụp ảnh cùng. Đừng để người lớn khác trêu "nhát thế" hoặc doạ "không ngoan thì ông kia bắt". Những câu doạ ấy biến nỗi sợ tạm thời thành nỗi sợ kéo dài.
Nhờ người hoá trang giúp. Nếu người hoá trang ở gần, có thể nhờ họ dừng lại, lùi một bước, vẫy tay từ xa. Nhiều người làm nghề hiểu điều này và sẵn sàng làm theo.
Rời đi nếu cần. Không có buổi hội nào quan trọng hơn cảm giác an toàn của bé. Ra một góc yên tĩnh, uống nước, chơi với đồ quen thuộc rồi mới quyết định ở lại hay về.
Làm quen dần ở nhà: các bước nhỏ, bé cầm quyền
Khi bé không đang sợ, cha mẹ có thể giúp bé làm quen với mặt nạ và hoá trang qua chơi. Điều cốt lõi là bé được quyết định tốc độ.
- Đặt một chiếc mặt nạ đơn giản, dễ thương lên bàn. Để bé nhìn, cầm, lật mặt trong ra xem. Nói chuyện về nó như một món đồ chơi: "mặt nạ này làm bằng giấy, mặt sau trơn thế này".
- Cho bé đeo mặt nạ lên gấu bông, búp bê; để bé "biến" đồ chơi thành nhân vật.
- Người lớn cầm mặt nạ che mặt rồi hạ xuống ngay, như chơi ú oà. Làm chậm, nhiều lần, để bé thấy mặt người thân luôn ở đằng sau.
- Đứng trước gương, người lớn đeo mặt nạ từ từ trong khi bé nhìn, rồi tháo ra. Bé thấy cả quá trình chứ không chỉ kết quả. Có thể vừa đeo vừa nói chuyện bình thường để bé nghe giọng quen thuộc phát ra từ sau chiếc mặt nạ.
- Mời bé đeo mặt nạ cho người lớn, và tháo ra khi bé muốn. Bé là người điều khiển.
- Khi bé đã thoải mái, cho bé tự đeo mặt nạ nửa mặt, soi gương, đặt tên cho nhân vật của mình.
- Tương tự với sơn mặt: để bé xem người lớn tự vẽ một nét lên má mình, rồi tẩy đi, trước khi vẽ cho bé.
Mỗi bước có thể làm trong vài phút, vài ngày một lần. Nếu bé tỏ ra căng thẳng ở bước nào, quay lại bước trước. Không cần đi hết; mục tiêu là bé bớt sợ, không phải bé phải thích hoá trang. Khen bé vì đã thử, không khen vì "không sợ nữa".
Chuẩn bị trước các dịp đông người hoá trang
Halloween ở trung tâm thương mại, đêm Trung thu có múa lân, khu vui chơi có linh vật, lễ hội đường phố — đây là những dịp bé dễ gặp người hoá trang mà không kịp chuẩn bị. Trước khi đi, kể cho bé nghe sẽ thấy gì: "ở đó có những chú mặc đồ con lân rất to, bên trong là người thật đang múa". Có thể cho bé xem ảnh hoặc đoạn phim ngắn ở nhà, tạm dừng khi bé muốn.
Thoả thuận trước một tín hiệu: bé nói "về thôi" hoặc nắm chặt tay hai lần là người lớn đưa bé ra chỗ khác ngay, không hỏi lại. Bé biết mình có lối thoát sẽ dám ở lại lâu hơn. Chọn chỗ đứng ở rìa đám đông, gần lối ra, thay vì len vào giữa. Bé được bế hay ngồi trên vai người lớn cũng thấy an toàn hơn vì ở cao, nhìn được toàn cảnh.
Với múa lân, tiếng trống to cũng là một phần của nỗi sợ. Một số bé nhạy với âm thanh sẽ dễ chịu hơn khi đứng xa hoặc che tai. Nếu buổi hội có khu "nhà ma" hay hoá trang kinh dị, đừng đưa trẻ nhỏ vào dù bé tò mò; chờ tới khi bé lớn và tự muốn.
Chụp ảnh với ông già Noel, linh vật: khi bé không muốn
Hình ảnh đứa trẻ khóc thét trong lòng ông già Noel hay bên cạnh linh vật xuất hiện mỗi mùa lễ, nhiều khi được coi là chuyện vui. Với bé, đó là khoảnh khắc bị đặt vào tay một người lạ to lớn mà bé đang sợ, trong khi người thân thì giơ máy lên chụp. Nếu bé đã tỏ ra sợ, đừng đặt bé vào lòng người hoá trang chỉ để có tấm ảnh.
Có nhiều cách để vẫn lưu được kỷ niệm: bé đứng cạnh bố mẹ, cách nhân vật một khoảng; bé vẫy tay từ xa; người lớn chụp cảnh nhân vật cùng một món đồ bé thích. Năm sau, khi bé đã lớn hơn, bé có thể tự muốn lại gần. Những tấm ảnh bé khóc nếu đã chụp thì cân nhắc kỹ trước khi đăng lên mạng; bé lớn lên có thể không muốn khoảnh khắc ấy bị người khác xem.
Ở nhà trẻ, trường mầm non, nếu lớp mời người hoá trang tới tặng quà, phụ huynh có thể báo trước với cô rằng bé đang sợ, để bé được đứng ở hàng sau hoặc nhận quà từ tay cô giáo. Một điều chỉnh nhỏ như vậy giúp bé vẫn ở trong niềm vui chung mà không phải đối mặt trực tiếp với nỗi sợ trước cả lớp.
Khi nào nên hỏi ý kiến chuyên gia
Phần lớn nỗi sợ hoá trang ở trẻ nhỏ là bình thường và tự qua. Cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em khi thấy những dấu hiệu sau:
- Nỗi sợ quá mạnh so với tình huống, bé hoảng loạn lâu, khó dỗ dù đã rời xa.
- Bé tránh né nhiều hoạt động bình thường vì sợ gặp người hoá trang, ví dụ không dám đi học, không dám ra phố trong nhiều tuần.
- Bé gặp ác mộng, khó ngủ, đái dầm trở lại kéo dài sau một lần bị doạ.
- Nỗi sợ hoá trang đi kèm nhiều nỗi sợ khác ngày càng tăng, ảnh hưởng tới sinh hoạt của bé và gia đình.
- Bé có kèm khó khăn khác về giao tiếp, cảm giác hay phát triển mà cha mẹ đang lo.
Đi hỏi chuyên gia không có nghĩa là bé có bệnh. Đó là cách để cha mẹ có thêm hướng dẫn phù hợp riêng cho con, thay vì đoán mò hay nghe lời khuyên chung chung. Khi đi, cha mẹ nên mô tả cụ thể bé phản ứng thế nào, trong tình huống nào, kéo dài bao lâu; ghi chép vài dòng sau mỗi lần sẽ giúp buổi trao đổi hiệu quả hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bé sợ người hoá trang có phải là nhát gan không?
Không. Sợ gương mặt bị che hay biến đổi là phản ứng hay gặp ở trẻ nhỏ, liên quan tới cách trẻ đọc nét mặt và phân biệt giả vờ với thật. Gọi bé là nhát chỉ khiến bé ngại nói ra cảm xúc của mình.
Có nên cho bé tiếp xúc nhiều với người hoá trang để bé quen?
Không nên ép tiếp xúc khi bé đang sợ. Làm quen hiệu quả là từng bước nhỏ, ở nơi bé thấy an toàn, và bé được quyết định tốc độ. Ép bé lại gần có thể làm nỗi sợ sâu hơn.
Bố mẹ đeo mặt nạ làm bé khóc thì phải làm sao?
Tháo mặt nạ ra ngay để bé thấy mặt bố mẹ, ôm bé và nói "là bố đây". Sau đó có thể chơi trò che mặt rồi hạ mặt nạ thật chậm để bé hiểu người thân luôn ở phía sau chiếc mặt nạ.
Bé thích tự đeo mặt nạ nhưng sợ người khác đeo, có lạ không?
Không lạ. Khi tự đeo, bé biết mình vẫn là mình và đang giả vờ. Khi người khác đeo, bé mất thông tin về người đó. Cho bé đeo mặt nạ cho người lớn và tự tháo ra là cách tốt để bé nối hai trải nghiệm này.
Có nên doạ "không ngoan thì ông kia bắt" để bé nghe lời?
Không nên. Lời doạ biến người hoá trang thành mối đe doạ thật trong đầu bé, làm nỗi sợ kéo dài và khiến bé khó tin người lớn. Nên dùng cách khác để nhắc bé, và giữ người hoá trang là phần vui của lễ hội.
Trẻ lớn vẫn sợ một kiểu hoá trang thì sao?
Nhiều người lớn cũng không thích một số kiểu hoá trang. Tôn trọng ranh giới của bé, tránh tình huống đó khi được. Nếu nỗi sợ ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, hãy hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.