Cosplay là việc hoá thân thành một nhân vật có sẵn, thường từ truyện tranh, hoạt hình, trò chơi điện tử, phim hay tiểu thuyết, bằng trang phục, tóc giả, trang điểm, đạo cụ và cả cách đứng, cách nói của nhân vật đó. Chữ này ghép từ costume (trang phục) và play (chơi, diễn). Người chơi được gọi là cosplayer. Điểm cốt lõi không nằm ở bộ đồ đắt hay rẻ, mà ở chỗ người xem nhận ra nhân vật và người mặc thấy vui khi được làm nhân vật ấy trong một ngày.
Với người mới, cosplay không đòi hỏi tay nghề may vá, vóc dáng chuẩn hay ngân sách lớn. Có người mặc một bộ ghép từ quần áo sẵn trong tủ, có người bỏ nhiều tháng làm giáp từ xốp. Cả hai đều là cosplay. Bài này giải thích từ cosplay đến từ đâu, có những kiểu chơi nào, cosplay khác hoá trang lễ hội ra sao, và những giới hạn về bản quyền, an toàn mà cộng đồng tự đặt ra để ai cũng chơi được lâu.
Cosplay là gì, nói cho thật gọn
Hiểu đơn giản, cosplay gồm ba lớp. Lớp thứ nhất là vẻ ngoài: trang phục, kiểu tóc, màu tóc, phụ kiện, đạo cụ cầm tay, đôi khi là trang điểm để gợi đường nét khuôn mặt nhân vật. Lớp thứ hai là thần thái: dáng đứng, động tác đặc trưng, câu thoại quen thuộc, cách nhân vật nhìn và cười. Lớp thứ ba là bối cảnh: người chơi mặc bộ đó ở đâu, trước ai, để làm gì, ví dụ đi một ngày hội văn hoá truyện tranh, chụp một bộ ảnh ngoài trời hay biểu diễn một tiết mục ngắn trên sân khấu của sự kiện.
Không phải ai cũng chơi đủ ba lớp. Nhiều người chỉ quan tâm vẻ ngoài và đi dạo trong sự kiện cho vui. Có người mê phần diễn, tập cả tuần để giữ đúng dáng tay khi chụp ảnh. Có người thích nhất là quá trình làm đồ, còn ngày mặc chỉ là phần thưởng. Vì vậy câu hỏi "cosplay thế nào mới đúng" thường không có đáp án chung. Đúng hay không tuỳ người chơi đặt mục tiêu gì cho mình, miễn không làm hại ai và tôn trọng không gian chung.
Nhân vật để cosplay rất rộng: nhân vật hoạt hình và truyện tranh Nhật, siêu anh hùng truyện tranh phương Tây, nhân vật trò chơi điện tử, phim truyền hình, tiểu thuyết kỳ ảo, thậm chí cả linh vật hay đồ vật được nhân hoá. Ngoài ra còn có nhân vật do chính người chơi sáng tạo, gọi là nhân vật gốc, dùng khi người chơi muốn tự thiết kế trọn vẹn.
Cosplay từ đâu ra: vài mốc đáng tin
Lịch sử cosplay thường được kể qua vài mốc mà các tài liệu về văn hoá người hâm mộ nhắc khá thống nhất. Không cần nhớ năm tháng, nhưng hiểu mạch này giúp người mới thấy cosplay là một văn hoá có bề dày, không phải trào lưu chợt đến chợt đi.
- Hội người hâm mộ khoa học viễn tưởng ở Mỹ cuối thập niên 1930: các ghi chép về hội nghị người hâm mộ thời đó kể lại có người tới dự trong trang phục kiểu tương lai lấy cảm hứng từ truyện viễn tưởng. Việc mặc trang phục tại các hội nghị này dần thành truyền thống, sau có cả phần trình diễn trang phục.
- Giữa thập niên 1980 ở Nhật Bản: từ cosplay, phiên âm tiếng Nhật là kosupure, được cho là do người viết báo Takahashi Nobuyuki đặt ra khoảng năm 1984, khi giới thiệu với độc giả Nhật cảnh người hâm mộ mặc trang phục tại một hội nghị khoa học viễn tưởng ở Mỹ. Cách ghép chữ ngắn gọn này về sau được dùng khắp thế giới.
- Những năm sau đó: cosplay gắn chặt với hội chợ truyện tranh tự xuất bản và sự kiện hoạt hình ở Nhật, rồi lan sang nhiều nước qua các ngày hội truyện tranh, trò chơi, phim ảnh.
- Ở Việt Nam: cosplay đi cùng sự phổ biến của truyện tranh, hoạt hình Nhật trong giới trẻ, thường xuất hiện ở các ngày hội giao lưu văn hoá Nhật, hội sách – truyện tranh và sự kiện trò chơi tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng. Cộng đồng chủ yếu sinh hoạt qua các nhóm trên mạng và các câu lạc bộ trong trường học.
Một điểm thú vị: ngay từ đầu, mặc trang phục nhân vật đã là hoạt động của người hâm mộ, tự làm, tự chơi, không vì tiền. Tinh thần phi thương mại đó đến nay vẫn là nền tảng của phần lớn cộng đồng cosplay, kể cả khi đã có người chơi chuyên nghiệp nhận lời mời biểu diễn.
Các kiểu chơi cosplay phổ biến
Người mới hay nghĩ cosplay chỉ có một kiểu là mặc giống nhân vật từng chi tiết. Thực tế có nhiều kiểu chơi, mỗi kiểu đòi hỏi công sức và kỹ năng khác nhau. Bảng dưới gom các kiểu thường gặp ở sự kiện trong nước.
| Kiểu chơi | Hiểu nhanh | Hợp với người mới? |
|---|---|---|
| Cosplay sát nguyên tác | Làm giống nhân vật đến từng chi tiết, màu sắc, tỷ lệ | Hợp nếu chọn nhân vật trang phục đơn giản |
| Closet cosplay | Ghép bộ từ quần áo, phụ kiện có sẵn trong tủ hoặc mua lẻ | Rất hợp, rẻ, ít rủi ro |
| Biến tấu, phiên bản riêng | Giữ điểm nhận diện nhưng đổi bối cảnh: nhân vật mặc đồ thường ngày, đồ cổ trang, đồ thể thao | Hợp nếu thích sáng tạo hơn sao chép |
| Crossplay | Cosplay nhân vật khác giới với mình | Hợp, cần chuẩn bị kỹ về dáng và trang phục |
| Cosplay nhóm | Nhiều người cùng chọn nhân vật một tác phẩm | Rất hợp, có người đi cùng, chia việc |
| Cosplay biểu diễn | Diễn tiết mục ngắn trên sân khấu sự kiện, có nhạc, kịch bản | Nên thử sau vài lần đi sự kiện |
| Cosplay chụp ảnh | Làm đồ chủ yếu để chụp một bộ ảnh có bối cảnh | Hợp, nhưng cần người chụp và lịch hẹn |
Các kiểu này chồng lên nhau được. Một nhóm bạn có thể cùng làm closet cosplay các nhân vật một bộ hoạt hình học đường, đi sự kiện buổi sáng rồi chụp ảnh buổi chiều. Người mới không cần chọn "phái" nào, chỉ cần biết mình đang muốn trải nghiệm phần nào nhiều hơn.
Cosplay khác hoá trang lễ hội và tiệc chủ đề ở đâu
Hoá trang Halloween hay tiệc chủ đề thường nhắm tới một kiểu nhân vật chung chung: phù thuỷ, ma cà rồng, cướp biển, công chúa. Người tham gia chỉ cần gợi được không khí, không ai so xem mũ phù thuỷ có đúng màu trong phim nào. Cosplay thì gần như luôn nhắm tới một nhân vật cụ thể trong một tác phẩm cụ thể. Người xem ở sự kiện cosplay thường là người hâm mộ cùng tác phẩm, nên họ nhận ra từng chi tiết: chiếc khuyên tai, đường viền áo, kiểu buộc tóc.
Khác biệt thứ hai là bối cảnh và cộng đồng. Hoá trang tiệc chỉ kéo dài một buổi tối giữa bạn bè, còn cosplay có cộng đồng riêng, sự kiện riêng, phép lịch sự riêng như xin phép trước khi chụp ảnh, không chạm vào người và đạo cụ của người khác. Khác biệt thứ ba là quá trình: nhiều cosplayer coi việc tìm ảnh tham chiếu, làm đồ, tập dáng là một phần chính của thú chơi.
Dù vậy ranh giới không cứng. Một bộ cosplay hoàn toàn có thể mặc đi tiệc Halloween, và một người từng hoá trang vui ở tiệc công ty có thể thấy thích rồi bắt đầu cosplay nghiêm túc. Phần hoá trang lễ hội, tiệc chủ đề có danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ nhắc để người mới thấy mình đang đứng ở đâu.
Một cosplayer thật sự làm những việc gì
Nếu nhìn ảnh trên mạng, cosplay có vẻ chỉ là mặc đẹp và tạo dáng. Phía sau mỗi bộ ảnh là một chuỗi việc khá dài, mỗi việc là một kỹ năng có thể học dần:
- Tìm hiểu nhân vật: xem lại tác phẩm, gom ảnh tham chiếu từ nhiều góc, ghi lại các chi tiết nhận diện quan trọng nhất.
- Chuẩn bị trang phục: mua, thuê, tự may, sửa đồ có sẵn hoặc kết hợp. Phần tự làm trang phục và đạo cụ là một danh mục riêng trên trang.
- Tóc giả và trang điểm: chọn tóc đúng màu, tạo kiểu, trang điểm gợi nét nhân vật; nếu muốn đổi màu mắt thì kính áp tròng màu là thiết bị y tế, cần khám mắt trước.
- Tập thần thái: đứng trước gương tập vài dáng đặc trưng, học câu thoại, tập cách cầm đạo cụ.
- Đi sự kiện và giao lưu: mua vé, sắp lịch thay đồ, gặp người cùng sở thích, chụp ảnh với bạn bè.
- Chụp ảnh riêng: hẹn người chụp, tìm bối cảnh, thoả thuận việc dùng và đăng ảnh.
Không ai bắt đầu đã giỏi hết những việc này. Phần lớn người mới chọn một hai việc mình thích nhất để đầu tư, phần còn lại làm ở mức vừa đủ, rồi nâng dần qua từng bộ.
Cosplay và bản quyền nhân vật: nguyên lý cần biết
Nhân vật trong truyện, phim, trò chơi là thành quả sáng tạo của tác giả và nhà sản xuất, thường được bảo hộ quyền tác giả, có khi còn được đăng ký nhãn hiệu. Về nguyên lý, việc một người hâm mộ tự mặc trang phục nhân vật để vui chơi, đi sự kiện, chụp ảnh cá nhân không nhằm kinh doanh thường được nhìn nhận khác hẳn việc sản xuất hàng loạt sản phẩm mang hình nhân vật để bán. Nhiều nhà sản xuất còn coi cosplay là cách người hâm mộ quảng bá tác phẩm.
Vùng cần cẩn thận là khi có tiền đi kèm: bán trang phục, đạo cụ, ảnh in, sách ảnh mang hình nhân vật; nhận tiền quảng cáo cho một nhãn hàng trong khi mặc trang phục nhân vật; dùng tên, biểu tượng của tác phẩm trên hàng hoá. Ở những trường hợp này có thể phát sinh nghĩa vụ xin phép chủ sở hữu quyền. Mức độ cụ thể phụ thuộc luật từng nước, chính sách của từng nhà sản xuất và bản chất hoạt động.
Với người mới chơi cho vui, nguyên tắc an toàn là: chơi phi thương mại, ghi rõ tên tác phẩm khi đăng ảnh, không gắn logo chính thức lên đồ để bán, và khi bắt đầu có ý định kiếm tiền từ cosplay thì tìm hiểu kỹ quy định hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ trước khi làm.
Những giới hạn cộng đồng cosplay tự đặt ra
Cosplay không phải lời đồng ý. Người mặc trang phục hở hay gợi cảm vẫn có toàn quyền với cơ thể mình. Muốn chụp ảnh phải hỏi, muốn chạm, khoác vai phải được đồng ý rõ ràng. Phần lớn sự kiện đều có quy định về quấy rối.
Không mặc quân phục, cảnh phục, phù hiệu thật. Pháp luật cấm sử dụng trái phép trang phục, phù hiệu, cấp hiệu của lực lượng vũ trang và cơ quan nhà nước. Nhân vật hư cấu có đồng phục tưởng tượng thì giữ cho rõ là hư cấu, không gắn quân hàm, phù hiệu thật, không mặc ra nơi công cộng.
Đạo cụ vũ khí phải nhẹ, an toàn và đúng quy định sự kiện. Không làm đạo cụ giống vũ khí thật, không mang đạo cụ đi ngoài đường gây hoảng sợ. Mỗi sự kiện có quy định riêng về kích thước, chất liệu, có nơi kiểm tra đạo cụ ở cửa.
Không chế giễu, không hoá trang màu da. Không biến dân tộc, người khuyết tật hay một nhóm người thành trò cười; không bôi sẫm da để "đóng" một chủng tộc khác. Nhân vật kỳ ảo có da xanh, da tím thì là chuyện khác, vì không gắn với người thật nào.
Tôn trọng mọi vóc dáng. Không ai cần được cho phép mới được cosplay một nhân vật. Bình phẩm cơ thể người khác là điều cộng đồng tử tế không chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Cosplay có phải chỉ dành cho người mê hoạt hình Nhật không?
Không. Hoạt hình và truyện tranh Nhật là nguồn nhân vật lớn nhất ở các sự kiện trong nước, nhưng người chơi cosplay cả nhân vật siêu anh hùng, trò chơi điện tử, phim truyền hình, tiểu thuyết kỳ ảo hay nhân vật gốc do mình tự thiết kế. Miễn là bạn thích nhân vật đó.
Bao nhiêu tuổi thì chơi cosplay được?
Không có giới hạn tuổi chung. Trẻ nhỏ có thể cosplay cùng phụ huynh ở mức đơn giản và an toàn; người đi làm, người lớn tuổi vẫn chơi bình thường. Một số sự kiện có quy định riêng về độ tuổi tham gia thi hoặc vé, nên xem thông báo của ban tổ chức.
Cosplay có tốn nhiều tiền không?
Tuỳ kiểu chơi. Closet cosplay ghép từ đồ có sẵn có thể tốn rất ít, còn bộ giáp làm tỉ mỉ hay bộ mua may đo theo số đo tốn nhiều hơn hẳn. Người mới nên bắt đầu bằng nhân vật trang phục đơn giản để làm quen trước khi đầu tư lớn.
Không đẹp, không cao thì có nên cosplay không?
Có. Cosplay là thú chơi để vui với nhân vật mình thích, không phải cuộc thi sắc đẹp. Người chơi lâu năm thường khuyên chọn nhân vật vì yêu thích, sau đó dùng trang phục, tóc, dáng đứng để làm nổi các điểm nhận diện, thay vì cố giống từng số đo.
Mặc đồ cosplay đi ngoài đường có sao không?
Trang phục bình thường thì không cấm, nhưng nhiều người chọn thay đồ tại sự kiện cho tiện và an toàn khi đi xe. Tránh mang đạo cụ vũ khí ra đường, tránh mọi trang phục giống quân phục, cảnh phục và tránh làm người đi đường hoảng sợ, nhất là với hoá trang máu me.
Cosplayer có kiếm tiền được không?
Một số người nhận lời mời biểu diễn, chụp ảnh quảng cáo hoặc bán sản phẩm tự làm, nhưng đó là số ít và kéo theo câu chuyện bản quyền nhân vật, hợp đồng, thuế. Người mới nên coi cosplay là sở thích trước, và tìm hiểu kỹ nguyên lý pháp lý nếu sau này muốn thương mại hoá.