Một chiếc đầu lân thường có bộ khung bằng tre hoặc mây uốn, bên ngoài bồi giấy hoặc bọc vải, sơn vẽ hoạ tiết, gắn lông, tua, gương nhỏ; mắt chớp được, tai và miệng cử động nhờ dây giật bên trong. Người múa đầu cầm hai thanh ngang trong lòng đầu lân để nâng, lắc và điều khiển nét mặt, người múa đuôi khom người dưới tấm thân vải nối phía sau. Đi cùng là ông Địa đeo mặt nạ cười và đoàn trống, chiêng, chũm choẹ.
Ở Việt Nam, múa lân gắn với Trung thu và dịp đầu năm, là thứ trẻ con mong chờ nhất. Đằng sau màn múa là cả một nghề thủ công: uốn khung, bồi giấy, vẽ mặt, may thân. Bài này nhìn múa lân từ phía chiếc đầu lân và bộ trang phục: cấu tạo từng phần, nghề làm, đầu lân cho thiếu nhi, và cách giữ một chiếc đầu lân qua nhiều mùa. Chuyện thuê đoàn múa và các tiết mục biểu diễn chuyên nghiệp thuộc một site khác trong hệ.
Múa lân trong đời sống Trung thu
Với trẻ em Việt, tiếng trống múa lân là dấu hiệu Trung thu đã tới. Ở nhiều khu phố, các nhóm thiếu niên tự lập đội lân, tập trong sân, rồi đi múa quanh xóm những đêm gần rằm. Một đội lân đơn giản chỉ cần một đầu lân, một tấm thân, một ông Địa, một cái trống và vài chiếc chũm choẹ; còn lại là sự hăng hái của bọn trẻ. Những buổi tập ấy cũng là nơi trẻ học giữ nhịp trống, học phối hợp hai người dưới một tấm thân, học nhường nhau vai múa đầu, những thứ khó có ở trò chơi nào khác.
Múa lân có mặt ở nhiều nước Đông Á và Đông Nam Á, mỗi nơi một kiểu đầu, kiểu múa. Ở Việt Nam, người ta quen phân biệt con lân với con sư tử kiểu Quảng Đông và với múa rồng; phần phân biệt chi tiết ba loại này cùng các tiết mục như múa trên cọc đã có ở site biểu diễn trong hệ. Ở đây chỉ cần biết: các đầu lân bày bán dịp Trung thu ở nước ta rất đa dạng, từ đầu lân bồi giấy truyền thống tới đầu sư tử kiểu miền Nam Trung Hoa với sừng nhỏ, gương trán và lông viền.
Trong đời sống làng xóm, múa lân là trò vui cộng đồng: nó tụ người, kéo trẻ con ra sân, tạo dịp để người lớn và trẻ con cùng chơi. Góc nhìn văn hoá của Cải Trang nằm ở chỗ ấy, ở tạo hình và nghề làm, chứ không bàn ý nghĩa nghi lễ.
Cấu tạo một chiếc đầu lân
Khung. Phần xương của đầu lân thường làm bằng nan tre hoặc mây được vót, uốn và buộc thành hình. Khung phải nhẹ để người múa nâng lâu, nhưng đủ cứng để chịu lắc mạnh và va chạm. Các điểm nối buộc bằng dây, có nơi quấn thêm giấy hoặc vải để chắc.
Lớp vỏ. Khung được bồi nhiều lớp giấy hoặc bọc vải mỏng, sau đó quét nền và sơn. Lớp vỏ quyết định dáng trán, má, mõm. Đầu lân giấy bồi truyền thống có vẻ mộc, màu tươi; các đầu lân làm theo lối mới có thể dùng thêm vải lót, sợi thuỷ tinh hay vật liệu nhẹ khác để bền hơn.
Mặt và hoạ tiết. Mắt to tròn, mày rậm, mõm rộng, trán có hoạ tiết xoắn, mây, vảy. Màu chủ đạo thường là đỏ, vàng, xanh, đen, kết hợp viền kim nhũ.
Bộ phận cử động. Mắt chớp, tai vẫy, miệng há – ngậm, nhờ các sợi dây giật hoặc cần gạt bên trong mà người múa đầu điều khiển bằng ngón tay khi đang cầm thanh nâng. Đây là chỗ khiến con lân "có biểu cảm": nghiêng đầu, chớp mắt, ngậm miệng như đang nghĩ.
Lông, tua và trang trí. Viền lông quanh đầu, râu, bờm, tua rua, gương nhỏ, kim tuyến. Phần này làm đầu lân lấp lánh dưới đèn, nhưng cũng là phần dễ bắt lửa và dễ rụng nhất.
Thanh nâng và dây đeo. Bên trong có thanh ngang để người múa cầm, đôi khi có đệm đỡ trên vai. Với đầu lân thiếu nhi, có loại đội thẳng lên đầu với quai cài cằm.
Thân lân, quần áo người múa và trang phục ông Địa
Thân lân là một tấm vải dài nối vào phía sau đầu, phủ qua lưng người múa đầu và người múa đuôi. Vải thường in hoặc may vảy, viền lông hay tua, màu đồng bộ với đầu. Phần đuôi có thể có túm lông hoặc tua để vẫy theo nhịp. Độ dài thân phải vừa với hai người múa: quá ngắn thì hở lưng, quá dài thì vướng chân.
Người múa thường mặc quần rộng cùng màu thân lân, nhiều đội dùng quần có viền lông hoặc tua ở gấu để khi nhìn từ xa, hai chân người như hai chân thú. Áo bó gọn, thắt lưng chắc, giày đế mềm bám sàn. Trang phục đồng bộ giúp đội lân trông chỉnh tề và giúp người xem nhìn con lân như một khối liền.
Ông Địa là nhân vật hoá trang có hình dáng dễ nhận nhất: mặt nạ to, tròn, cười rộng; áo rộng, thường màu vàng hoặc nâu, bụng độn phệ; tay cầm quạt mo hoặc quạt giấy. Mặt nạ ông Địa trùm cả đầu nên người đeo chỉ nhìn qua khe mắt hoặc qua miệng mặt nạ. Với trẻ em đóng ông Địa, nên chọn mặt nạ có lỗ nhìn rộng, nhẹ, thoáng; chiếc bụng độn nên dùng gối bông mềm, buộc dây vải, không dùng vật cứng.
Một chiếc đầu lân giấy bồi được làm theo trình tự nào
Người làm đầu lân thủ công thường đi qua các bước lớn sau; mỗi xưởng có bí quyết riêng ở từng công đoạn:
- Vót và uốn nan. Tre hoặc mây được chẻ, vót đều, có khi ngâm hoặc hơ cho dẻo rồi uốn theo hình trán, má, hàm.
- Dựng khung. Các nan được buộc thành bộ xương đầu lân, cân đối hai bên, chừa sẵn chỗ cho mắt, tai, hàm dưới cử động.
- Bồi giấy. Giấy được quét hồ, dán chồng nhiều lớp lên khung cho đến khi đủ dày, phơi khô giữa các lượt.
- Làm phần cử động. Mắt, tai, hàm được làm rời, gắn bản lề và dây giật, thử cho chuyển động trơn.
- Quét nền và vẽ. Phủ màu nền, vẽ mày, mắt, hoa văn trán, má; viền kim nhũ.
- Trang trí. Gắn lông viền, râu, tua, gương, kim tuyến, lót vải trong lòng đầu.
- Ghép thân và thử múa. May nối thân vải, thử nâng, lắc, chớp mắt, há miệng; sửa chỗ vướng, chỗ nặng lệch.
Một đầu lân lớn cho đội thanh niên và một đầu lân nhỏ cho thiếu nhi khác nhau nhiều về độ chắc và trọng lượng. Người làm nghề thường chọn vật liệu và độ dày bồi giấy theo người sẽ múa.
Nghề làm đầu lân và đồ Trung thu ở các phố quen
Ở Hà Nội, phố Hàng Mã là nơi quen thuộc để mua đầu sư tử, đầu lân cỡ nhỏ cho trẻ cùng nhiều đồ chơi Trung thu khác. Ở TP.HCM, khu Chợ Lớn có những con phố nổi tiếng bán lồng đèn và đồ Trung thu, trong đó có đầu lân, đầu sư tử đủ cỡ. Các phố này đông nhất trong vài tuần trước rằm tháng Tám.
Nghề làm đầu lân thủ công nằm rải rác trong các hộ, các xưởng nhỏ, nhiều nơi kết hợp làm đầu lân với làm lồng đèn và đồ trang trí lễ hội. Đây là nghề theo mùa: làm dồn trong mấy tháng trước Trung thu và dịp đầu năm, thời gian còn lại sửa chữa, nhận đơn riêng. Phần lớn người làm học nghề trong gia đình hoặc từ người đi trước, ít có trường lớp chính quy.
Giống mặt nạ giấy bồi, đầu lân thủ công đang chịu sức ép từ hàng làm hàng loạt. Điểm khác là đội lân thật sự cần một chiếc đầu bền, cân, cử động tốt, nên những người làm giỏi vẫn có khách quen. Với người mua, nhất là các đội thiếu nhi, điều đáng hỏi không chỉ là đầu lân đẹp hay không mà là nặng bao nhiêu, cầm có cân không, mắt và miệng có chạy trơn không.
Đầu lân và trang phục cho đội lân thiếu nhi: chọn sao cho an toàn
Khi phụ huynh, nhà trường hay khu phố chuẩn bị đầu lân cho trẻ, nên chú ý:
- Chọn cỡ đầu và trọng lượng hợp với tuổi; trẻ phải nâng được cả buổi mà không gồng vai. Cho trẻ thử nâng và lắc vài phút trước khi chốt.
- Lỗ nhìn: người múa đầu thường nhìn qua miệng hoặc khe dưới đầu lân; kiểm tra xem trẻ có thấy chân mình và mặt đất phía trước hay không.
- Lông, tua, kim tuyến dễ bắt lửa: giữ đầu lân xa đèn nến, que hương, pháo hoa lạnh. Đội lân đi giữa đám đông có đèn lồng nến cần một người lớn đi kèm.
- Thân lân không quá dài với người múa đuôi nhỏ tuổi; gấu thân không kéo lê dưới đất để tránh vấp.
- Giày đế mềm, bám; không múa chân trần trên nền gạch có cát, sỏi.
- Mặt nạ ông Địa cho trẻ phải thoáng mũi miệng, có người lớn đi cạnh khi trẻ băng qua đường.
- Nghỉ nước thường xuyên; đầu lân và thân vải rất nóng khi múa liên tục, nhất là những đêm oi bức đầu mùa thu.
- Phân công rõ ai giữ đầu lân khi nghỉ; đầu lân đặt dưới đất giữa đám đông rất dễ bị dẫm bẹp.
Các lưu ý chung về hoá trang và đi chơi đêm Trung thu cho trẻ có ở chuyên mục hoá trang cho trẻ em của Cải Trang.
Giữ đầu lân qua nhiều mùa: vệ sinh, cất giữ, sửa chữa
Đầu lân giấy bồi sợ nhất là ẩm và đè nặng. Sau mùa múa, nên lau bụi bằng chổi lông mềm, phơi chỗ thoáng mát cho khô mồ hôi bám trong lòng, rồi cất ở nơi khô, cao ráo. Có thể nhét giấy mềm vào lòng đầu để giữ dáng và trùm một lớp vải thoáng bên ngoài; tránh bọc kín ni lông vì dễ đọng hơi nước và mốc.
Thân vải nên giặt tay nhẹ, phơi trong bóng râm để màu không bạc, gấp lỏng hoặc cuộn tròn. Lông và tua sau mỗi mùa thường rụng bớt; gom lại, gắn bù trước mùa sau thay vì để rụng dần đến trơ khung.
Các hỏng hóc hay gặp là dây giật đứt, bản lề hàm lỏng, nan tre gãy ở chỗ cầm, vỏ giấy nứt ở mõm do va chạm. Sửa sớm khi vết còn nhỏ thì dễ: buộc lại nan, bồi thêm vài lớp giấy ở chỗ nứt, thay dây giật bằng dây dù mảnh. Lớp sơn bong tróc thì cạo nhẹ chỗ bong, quét lót rồi vẽ lại đúng màu cũ; đừng phủ kín cả đầu bằng một lớp sơn mới vì sẽ nặng thêm và mất nét vẽ tay ban đầu. Mắt chớp bị kẹt thường do bụi và lông rụng vướng vào bản lề, chỉ cần tháo ra lau sạch, nhỏ một chút sáp nến cho trơn. Những đội lân lâu năm thường có một người chuyên "lo đồ", và chính người đó lại là người giữ được nghề thủ công này trong đội.
Câu hỏi thường gặp
Đầu lân nặng có hại cho trẻ không?
Đầu lân quá nặng so với sức trẻ khiến vai, cổ và cổ tay mỏi, dễ chấn thương khi múa lâu. Nên chọn loại nhỏ, nhẹ dành cho thiếu nhi, chia ca múa ngắn, đổi người múa đầu thường xuyên và có người lớn quan sát.
Đầu lân giấy bồi và đầu lân làm vật liệu mới khác nhau thế nào?
Đầu lân giấy bồi có vẻ mộc, nhẹ ở cỡ nhỏ, dễ sửa bằng giấy và hồ nhưng sợ nước. Đầu lân làm thêm vải lót, sợi thuỷ tinh hay vật liệu mới bền hơn, chịu va chạm tốt hơn nhưng khó tự sửa và thường đắt công hơn.
Ông Địa trong múa lân là ai?
Trong đoàn lân Trung thu, ông Địa là vai hề vui tính: mặt nạ cười to, bụng phệ, cầm quạt, đi trước dẫn đường và trêu đùa con lân, làm khán giả cười. Đó là nhân vật quen thuộc của đời sống dân gian, được trẻ con rất yêu thích.
Tự làm đầu lân nhỏ ở nhà có được không?
Được, nếu là đầu lân đồ chơi bằng thùng các-tông, giấy bồi và vải vụn để trẻ đội chơi. Làm khung từ hộp giấy, dán giấy màu, gắn mắt bằng nắp chai, viền bằng giấy nhún. Không nên tự chế đầu lân múa thật cho đội vì cần khung chắc và cân.
Có cần xin phép khi cho đội lân thiếu nhi đi múa trong khu phố không?
Hoạt động vui chơi trong khu dân cư thường nên báo trước với ban quản lý khu phố hoặc toà nhà, nhất là khi có trống lớn, đi qua đường hoặc tụ tập đông. Mỗi nơi có quy định riêng, nên hỏi trước để tránh làm phiền người khác.
Mua đầu lân ở đâu cho đội thiếu nhi?
Các phố bán đồ Trung thu ở thành phố lớn và các xưởng làm đầu lân theo mùa đều có đầu cỡ thiếu nhi. Nên đến xem tận nơi, cho trẻ thử nâng, kiểm tra cử động mắt, miệng, độ chắc của nan cầm thay vì chỉ chọn theo ảnh.