Hài kịch nhầm lẫn danh tính là loại kịch gây cười bằng việc nhân vật bị tưởng là người khác: hai anh em sinh đôi bị lẫn, người hầu đóng giả chủ, một kẻ vô danh bị tưởng là quan lớn. Khán giả biết sự thật, nhân vật thì không, và mỗi hiểu lầm kéo theo một hiểu lầm lớn hơn cho đến khi mọi thứ vỡ tung ở cảnh cuối. Khuôn này có từ hài kịch La Mã của Plautus, đi qua Shakespeare, sân khấu ngẫu hứng Ý, Molière, Gogol, Oscar Wilde và vẫn sống trong các tiểu phẩm hài hôm nay.
Bài này lần theo những vở tiêu biểu, phân tích cơ chế gây cười của chúng, và gợi ý cách dựng một tiểu phẩm nhầm lẫn ngắn cho tiệc hoá trang hoặc buổi diễn của lớp, câu lạc bộ. Bài có tiết lộ nội dung một số vở kịch.
Cơ chế của một vở hài nhầm lẫn
Hài kịch nhầm lẫn vận hành như một cỗ máy. Bộ phận đầu tiên là một sự giống nhau: hai người giống mặt, hai người cùng tên, một bộ quần áo đổi chủ, hay chỉ một lời đồn. Bộ phận thứ hai là khán giả biết trước: ngay từ đầu, người xem được cho biết ai là ai, nên họ thấy được mọi hiểu lầm khi nó vừa mới nhen nhóm.
Bộ phận thứ ba là sự leo thang. Mỗi nhân vật hành động hoàn toàn hợp lý theo những gì mình biết, nhưng vì cái họ biết là sai, hành động hợp lý ấy lại tạo ra một hiểu lầm mới. Người vợ trách chồng về món nợ chàng không vay, người chồng nổi giận, người thợ kim hoàn đòi tiền, lính gác bắt người. Cái buồn cười không nằm ở từng câu đùa mà ở chuỗi phản ứng dây chuyền.
Bộ phận cuối cùng là cảnh gỡ nút: tất cả nhân vật bị dồn về một chỗ, hai người giống nhau đứng cạnh nhau, và mọi thứ được giải thích trong vài phút. Cảnh này phải đến đúng lúc: quá sớm thì khán giả tiếc, quá muộn thì sự leo thang trở nên mệt mỏi. Những bậc thầy của thể loại đều đo nhịp này rất kỹ.
Điều đáng chú ý là cải trang chỉ là một trong nhiều nguồn của nhầm lẫn. Có những vở không ai cải trang cả, nhầm lẫn đến từ sự giống nhau tự nhiên hoặc từ việc người khác tự suy diễn. Nhưng nguyên lý chung vẫn thế: danh tính là thứ người khác gán cho ta, và khi họ gán sai, tiếng cười bắt đầu.
Từ Plautus đến Shakespeare: cặp song sinh bị lẫn
Một trong những vở nhầm lẫn cổ nhất còn lại là Menaechmi của Plautus, nhà viết hài kịch La Mã. Vở kể về hai anh em sinh đôi thất lạc từ nhỏ; một người đi tìm người kia và đến đúng thành phố nơi anh trai đang sống. Vợ, người tình, bạn bè của người anh liên tục nhầm người em là người anh, và ngược lại, cho đến khi hai người gặp nhau.
Shakespeare lấy khuôn này làm nền cho The Comedy of Errors (Vở hài kịch của những nhầm lẫn), và nhân đôi nó: không phải một mà là hai cặp sinh đôi. Hai chàng Antipholus song sinh, mỗi người có một người hầu là hai anh em song sinh cùng tên Dromio. Khi cả bốn cùng có mặt ở một thành phố, số khả năng nhầm lẫn tăng lên gấp bội: chủ nhầm người hầu, người hầu nhầm chủ, vợ nhầm chồng. Đây là một trong những vở ngắn nhất của ông và gần như là một bài tập về cơ chế gây cười.
Ý tưởng nhân đôi cho thấy một nguyên tắc của thể loại: số tình huống nhầm lẫn không tăng theo cấp số cộng mà theo cấp số nhân khi thêm người. Người viết khéo không cần thêm câu đùa, chỉ cần thêm một người giống nhau và để cỗ máy tự chạy. Shakespeare về sau dùng lại cặp song sinh trong Đêm thứ mười hai, nhưng lần này có thêm lớp cải trang của Viola, biến trò nhầm lẫn thành câu chuyện tình yêu. So hai vở cạnh nhau là một cách hay để thấy cùng một cỗ máy có thể chỉ để cười, hoặc chở theo cả nỗi buồn của người phải giấu lòng mình sau một lớp áo.
Commedia dell'arte: mặt nạ cố định, danh tính thay đổi
Commedia dell'arte là một hình thức sân khấu ngẫu hứng của Ý, phát triển mạnh từ thế kỷ XVI. Các đoàn diễn không có kịch bản đầy đủ mà chỉ có dàn ý; diễn viên ứng tác lời thoại trên những tình huống quen thuộc. Mỗi diễn viên gắn với một kiểu nhân vật cố định, thường đeo mặt nạ: Arlecchino người hầu láu lỉnh trong bộ áo nhiều mảnh màu, Pantalone ông lão thương gia keo kiệt, Il Dottore ông bác học nói nhiều mà rỗng.
Điều thú vị là ở đây mặt nạ không dùng để giấu danh tính mà để khẳng định danh tính: khán giả thấy mặt nạ là biết ngay nhân vật nào, tính cách ra sao. Trong khi đó, cốt truyện lại liên tục chơi trò đổi danh tính: người hầu giả làm chủ, cô gái giả làm chàng trai, người yêu giả làm thầy thuốc để vào nhà người đẹp. Khán giả được hưởng cả hai niềm vui cùng lúc: sự quen thuộc của mặt nạ và sự bất ngờ của tình huống.
Ảnh hưởng của Commedia dell'arte rất rộng: Molière học từ các đoàn Ý diễn ở Paris, nhân vật hề trong sân khấu và điện ảnh châu Âu mang nhiều nét của Arlecchino, và nhiều kiểu tình huống của nó vẫn còn trong hài kịch hôm nay. Với người làm mặt nạ và hoá trang, các mặt nạ da nửa mặt của Commedia dell'arte là một đề tài thủ công đẹp. Mặt nạ nửa mặt để lộ miệng và cằm, nên diễn viên vẫn nói rõ, vẫn biểu cảm được bằng nửa dưới khuôn mặt, trong khi nửa trên được cố định thành một tính cách. Sự phân công giữa phần cố định và phần biểu cảm ấy là một ý tưởng thiết kế mà người làm mặt nạ hoá trang hôm nay vẫn học theo.
Molière, Beaumarchais, Gogol, Wilde: bốn kiểu nhầm lẫn kinh điển
Bị ép đóng vai: Molière. Trong Le Médecin malgré lui (1666, tạm dịch Thầy thuốc bất đắc dĩ), anh tiều phu Sganarelle bị vợ trả thù bằng cách nói với người ngoài rằng anh là thầy thuốc giỏi nhưng phải bị đánh mới chịu nhận. Bị đòn, Sganarelle đành đóng vai thầy thuốc, nói tiếng La-tinh bịa và chữa bệnh lung tung. Vở chế giễu những kẻ khoác danh nghĩa chuyên môn mà rỗng tuếch.
Cải trang để lừa kẻ hợm hĩnh: Molière. Trưởng giả học làm sang (1670), quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam, có màn chàng Cléonte cải trang thành con trai một vị vua phương xa để được ông Jourdain, kẻ mê danh vọng, gả con gái cho. Ở đây cải trang là đòn đánh vào thói hư vinh: ông Jourdain bị lừa vì chính ông muốn được lừa.
Đổi áo trong đêm: Beaumarchais. Trong Đám cưới Figaro (1784), bá tước phu nhân và cô hầu Suzanne đổi áo cho nhau trong khu vườn tối để bắt quả tang ông bá tước trăng hoa. Cậu Chérubin trẻ tuổi cũng bị mặc đồ con gái để trốn. Vở được Mozart phổ thành nhạc kịch hai năm sau.
Bị tưởng là người khác: Gogol. Trong Quan thanh tra (1836), một viên chức hạng bét tên Khlestakov bị cả quan chức một thị trấn tưởng là quan thanh tra từ kinh đô đến vi hành. Anh ta không cải trang gì, chỉ để mặc người ta hiểu lầm và hưởng lợi. Vở là bức tranh trào phúng về một bộ máy sợ bị phát hiện đến mức tự lừa mình.
Sống hai cuộc đời: Wilde. Trong The Importance of Being Earnest (1895) của Oscar Wilde, hai chàng trai đều dùng danh tính bịa để thoát khỏi bổn phận: một người lấy tên Ernest khi lên thành phố, người kia bịa ra một người bạn ốm yếu tên Bunbury để có cớ về quê. Mọi thứ rối tung khi cả hai danh tính giả va nhau.
Nhầm lẫn danh tính trên sân khấu Việt Nam
Khán giả Việt Nam quen với mô-típ này qua nhiều đường. Các vở của Molière từng được dịch và dựng, và đoạn trích Trưởng giả học làm sang có mặt trong sách giáo khoa nhiều năm. Trên sân khấu tích xưa, các tích nữ cải nam trang như Mạnh Lệ Quân mang theo cả những màn nhầm lẫn: người khác muốn gả con gái cho "chàng" trạng nguyên, cha mẹ gặp con mà không nhận ra.
Trong tiểu phẩm hài trên sân khấu và truyền hình, nam diễn viên đóng vai nữ, người thường bị tưởng là sếp lớn, khách lạ bị tưởng là người kiểm tra là những tình huống được dùng rất thường xuyên. Chúng hiệu quả vì khán giả hiểu ngay luật chơi, và vì nhầm lẫn danh tính chạm vào những điều quen thuộc trong đời sống: nỗi sợ cấp trên, thói nịnh bợ, sự hớ hênh khi nhận nhầm người.
Cũng chính vì quen thuộc, mô-típ dễ trượt sang chỗ dễ dãi. Một tiểu phẩm chỉ dựa vào việc nam mặc váy, nhại giọng nói của một vùng miền hay một dân tộc để gây cười thường nhạt nhanh và có thể làm tổn thương người khác. Những vở nhầm lẫn còn được diễn sau hàng trăm năm đều có một điểm chung: tiếng cười hướng vào thói xấu như hư vinh, tham lam, sợ hãi, không phải vào thân thể hay nguồn gốc của ai.
Dựng một tiểu phẩm nhầm lẫn ngắn cho tiệc hoá trang
Nếu lớp học, câu lạc bộ hay nhóm bạn muốn diễn một tiết mục ngắn trong tiệc hoá trang, khuôn nhầm lẫn danh tính là lựa chọn dễ thành công. Một cách làm gọn:
- Chọn nguồn nhầm lẫn. Hai nhân vật mặc giống nhau, hai người cùng tên, hoặc một bộ trang phục bị cầm nhầm. Một nguồn là đủ cho tiết mục mười phút.
- Cho khán giả biết trước. Mở màn bằng cảnh ngắn cho thấy sự thật, ví dụ hai người cùng mặc bộ đồ thỏ đi vào từ hai cửa.
- Viết ba lần hiểu lầm leo thang. Lần một nhỏ (nhầm người được nhờ việc), lần hai lớn hơn (nhầm người được tỏ tình), lần ba làm mọi thứ hỗn loạn (cả hai bị gọi lên nhận giải cùng lúc).
- Dồn mọi người về một chỗ. Cảnh cuối cho hai người giống nhau đứng cạnh nhau. Một câu thoại gỡ nút ngắn gọn là đủ.
- Kiểm tra tiếng cười hướng vào đâu. Loại bỏ mọi chi tiết nhại ngoại hình, giọng vùng miền, dân tộc hay khuyết tật của ai. Giữ lại những gì cười vào tình huống và thói quen.
Tiết mục kiểu này không cần trang phục đắt tiền: hai bộ đồ giống nhau, vài đạo cụ nhỏ và một nhịp diễn rõ ràng là đủ. Đó cũng là bài học mà Plautus và Shakespeare đã để lại: cỗ máy nhầm lẫn mạnh nhất khi nó đơn giản.
Câu hỏi thường gặp
Hài kịch nhầm lẫn khác hài kịch cải trang thế nào?
Hài kịch cải trang là một nhánh của hài kịch nhầm lẫn, trong đó nhân vật chủ động khoác danh tính khác. Hài kịch nhầm lẫn rộng hơn: nhầm lẫn có thể đến từ sự giống nhau tự nhiên, như cặp sinh đôi, hoặc từ việc người khác tự suy diễn, như trong Quan thanh tra của Gogol.
The Comedy of Errors dựa trên vở nào?
Vở chủ yếu dựa trên Menaechmi của Plautus, hài kịch La Mã về hai anh em sinh đôi thất lạc. Shakespeare thêm một cặp sinh đôi người hầu, làm tình huống nhầm lẫn phức tạp hơn nhiều. Ông cũng mượn một số ý từ một vở khác của Plautus.
Commedia dell'arte là gì?
Đó là hình thức sân khấu ngẫu hứng của Ý, phát triển mạnh từ thế kỷ XVI, với các nhân vật cố định đeo mặt nạ như Arlecchino, Pantalone, Il Dottore. Diễn viên ứng tác trên dàn ý có sẵn. Hình thức này ảnh hưởng mạnh đến Molière và hài kịch châu Âu về sau.
Quan thanh tra của Gogol có nhân vật cải trang không?
Không. Khlestakov không cải trang hay chủ động mạo nhận, mà bị quan chức thị trấn tưởng nhầm là quan thanh tra vi hành. Anh ta chỉ để mặc hiểu lầm và lợi dụng nó. Vở là ví dụ kinh điển về nhầm lẫn danh tính do nỗi sợ của chính người bị lừa tạo ra.
Vì sao hài kịch nhầm lẫn vẫn làm khán giả cười sau nhiều thế kỷ?
Vì cơ chế của nó dựa trên điều không đổi: con người hành động theo những gì mình tin, và khi niềm tin sai, hành động hợp lý trở nên buồn cười. Khán giả biết trước sự thật nên được hưởng cảm giác đứng trên tình huống, một niềm vui không phụ thuộc thời đại hay ngôn ngữ.
Diễn tiểu phẩm nam đóng nữ thế nào cho không phản cảm?
Để nhân vật có tính cách và mục đích rõ ràng, tiếng cười đến từ tình huống chứ không phải từ việc chế giễu ngoại hình phụ nữ. Tránh nhại giọng vùng miền, dân tộc hay khuyết tật. Trang phục nên chỉn chu như một vai diễn thật, không cố tình xấu xí hoá để câu tiếng cười rẻ.