Mặt nạ Venice là tên gọi chung cho các kiểu mặt nạ gắn với thành phố Venice (Ý) và lễ hội hoá trang ở đó. Năm kiểu dễ gặp nhất là: bauta trắng che kín mặt với phần cằm nhô ra, moretta hình bầu dục bọc nhung đen, volto trắng trơn theo dáng mặt người, colombina chỉ che nửa mặt quanh mắt và được trang trí lộng lẫy, và mặt nạ mỏ chim dài thường gọi là mặt nạ bác sĩ dịch hạch.
Mỗi kiểu ra đời từ một nhu cầu khác: có kiểu để ẩn danh khi đi lại, có kiểu bước ra từ sân khấu, có kiểu chỉ thành mặt nạ lễ hội khá muộn. Bài này đi qua bối cảnh lễ hội Venice, cách nhận ra từng kiểu, chất liệu và nghề làm, cùng vài hiểu lầm hay gặp khi người ta nói về "mặt nạ Venice". Phần cách đi tiệc masquerade và chọn mặt nạ để đeo đã có ở chuyên mục hoá trang lễ hội và tiệc.
Lễ hội hoá trang Venice: vài mốc đáng tin
Venice từng là một nước cộng hoà thương mại giàu có suốt nhiều thế kỷ, và lễ hội hoá trang (Carnevale) của thành phố này nổi tiếng khắp châu Âu từ lâu. Trong những thời kỳ thịnh nhất, việc đeo mặt nạ không chỉ diễn ra vài ngày lễ hội mà kéo dài qua nhiều tháng trong năm; chính quyền thành phố đã phải ban hành nhiều lệnh giới hạn nơi chốn và thời điểm được đeo mặt nạ, cho thấy nó phổ biến đến mức nào.
Sau khi Cộng hoà Venice chấm dứt vào cuối thế kỷ XVIII, lễ hội suy tàn dần và gần như vắng bóng trong thời gian dài. Lễ hội hiện đại mà du khách biết hôm nay được khôi phục vào cuối thập niên 1970, thường được ghi là năm 1979, và từ đó trở thành một sự kiện thu hút đông người mỗi năm, thường rơi vào khoảng tháng Hai.
Điều đáng chú ý là lễ hội ngày nay vừa kế thừa vừa "tái tạo" truyền thống. Một số kiểu mặt nạ có lịch sử dài, một số kiểu được nghệ nhân phát triển thêm trong vài chục năm gần đây để phục vụ lễ hội và du khách. Hiểu điều này giúp bạn nhìn mặt nạ Venice đúng hơn: đó là một truyền thống sống, không phải một bộ sưu tập đóng băng.
Bauta và moretta: hai mặt nạ của sự ẩn danh
Bauta. Mặt nạ trắng che kín cả mặt, phần cằm nhô ra phía trước như một chiếc mỏ vuông, thường đi cùng mũ ba góc và áo choàng đen dài. Hình dáng cằm nhô có lý do thực tế: người đeo vẫn nói chuyện, ăn uống được mà không cần tháo mặt nạ, và giọng nói bị biến đi phần nào. Trong thế kỷ XVIII, bauta là cách để cả nam và nữ đi lại ngoài phố, đến nhà hát, gặp gỡ mà không bị nhận ra, xoá bớt khoảng cách địa vị trong chốc lát.
Moretta. Mặt nạ hình bầu dục nhỏ, bọc nhung đen, không có dây buộc. Người đeo giữ mặt nạ bằng cách ngậm một chiếc núm nhỏ ở mặt trong, nên khi đeo thì không thể nói. Moretta thường gắn với phụ nữ, và sự im lặng bắt buộc ấy khiến nó trở thành một trong những mặt nạ bí ẩn nhất của Venice. Ngày nay, bản moretta lưu niệm thường được gắn dây cho dễ đeo.
Điểm chung. Cả hai không phải mặt nạ của nhân vật, không kể câu chuyện riêng nào. Chúng tồn tại để che danh tính trong đời sống xã hội của thành phố, và đó là khác biệt lớn với mặt nạ sân khấu hay mặt nạ đồ chơi mà người Việt quen. Muốn tái hiện đúng tinh thần ấy trong một bữa tiệc, chỉ cần một mặt nạ trắng trơn, áo choàng tối màu và chiếc mũ ba góc, không cần hoạ tiết rườm rà.
Volto, colombina và những mặt nạ bước ra từ sân khấu
Volto. Nghĩa là "khuôn mặt": mặt nạ trắng trơn, che kín, mô phỏng gương mặt người với nét trung tính. Volto là nền lý tưởng để trang trí: người làm mặt nạ thường dát vàng, vẽ hoạ tiết, nhạc cụ, hoa lá lên mặt volto để tạo thành một tác phẩm riêng.
Colombina. Mặt nạ nửa mặt, chỉ che quanh mắt, gò má và sống mũi, thường đính lông vũ, đá, dát vàng bạc, cầm bằng cán hoặc buộc dây. Tên gọi lấy từ Colombina, nhân vật cô hầu gái lanh lợi trong commedia dell'arte, loại hình hài kịch ứng tác của Ý. Đây là kiểu mặt nạ người hiện đại hay chọn nhất cho tiệc masquerade vì dễ đeo.
Mặt nạ commedia dell'arte. Hài kịch ứng tác Ý có những nhân vật cố định với mặt nạ riêng, thường bằng da: Arlecchino tinh nghịch, Pantalone là lão thương gia Venice keo kiệt mũi khoằm, Zanni là anh đầy tớ mũi dài. Những mặt nạ này che nửa trên khuôn mặt để diễn viên vẫn nói và biểu cảm bằng miệng. Nhiều xưởng ở Venice làm cả mặt nạ sân khấu lẫn mặt nạ lễ hội.
Mặt nạ jester và các kiểu mới. Mặt nạ chú hề có mũ nhiều chóp gắn chuông, mặt nạ mặt trời, mặt trăng, mặt nạ nửa trắng nửa vàng… phần lớn là sáng tác của nghệ nhân thời hiện đại. Chúng đẹp và là một phần của lễ hội hôm nay, chỉ không nên giới thiệu như những kiểu "cổ truyền" có từ nhiều thế kỷ.
Mặt nạ mỏ chim: hình ảnh bác sĩ dịch hạch và một hiểu lầm phổ biến
Chiếc mặt nạ có mỏ dài cong, hai mắt tròn bằng kính, đi kèm áo choàng và mũ rộng vành là một trong những hình ảnh nổi bật nhất của lễ hội Venice ngày nay, thường được gọi là medico della peste, tức bác sĩ dịch hạch. Hình ảnh này dựa trên mô tả về trang phục bảo hộ của một số thầy thuốc châu Âu thế kỷ XVII khi chữa người mắc dịch hạch: áo choàng dài, găng, gậy để khám mà không chạm tay, và phần mỏ được cho là nhồi thảo mộc thơm, theo quan niệm thời đó rằng bệnh lây qua "khí độc".
Có hai điều nên biết để kể cho đúng. Thứ nhất, các nhà sử học vẫn bàn về việc bộ trang phục ấy được dùng rộng rãi đến đâu; phần lớn hình ảnh quen thuộc ngày nay đến từ tranh khắc và mô tả, không phải từ nhiều hiện vật còn lại. Thứ hai, mặt nạ mỏ chim trở thành mặt nạ lễ hội phổ biến ở Venice khá muộn, chủ yếu trong lễ hội được khôi phục thời hiện đại, chứ không phải người Venice thế kỷ XVIII đeo nó đi dạo phố như bauta.
Hiểu như vậy không làm chiếc mặt nạ kém thú vị. Nó cho thấy cách một hình ảnh lịch sử đáng sợ được biến thành biểu tượng lễ hội, và cách ký ức về dịch bệnh sống tiếp trong văn hoá đại chúng. Khi chơi hoá trang với mặt nạ này, mỏ dài cứng có thể chọc vào người bên cạnh trong đám đông; chọn loại mỏ nhẹ, đầu mỏ tròn là đủ an toàn.
Mặt nạ Venice được làm thế nào
Mặt nạ Venice làm thủ công theo lối truyền thống chủ yếu bằng giấy bồi (cartapesta) hoặc da. Quy trình giấy bồi thường gồm:
- Tạo mẫu. Nặn mẫu mặt bằng đất sét, sau đó đúc ra khuôn âm bằng thạch cao để dùng nhiều lần.
- Bồi giấy vào khuôn. Từng mảnh giấy thấm hồ được ấn vào lòng khuôn, nhiều lớp chồng lên nhau, miết cho giấy ôm từng chi tiết.
- Phơi, gỡ, cắt. Khi khô, vỏ giấy được gỡ ra, cắt mép, khoét mắt, mài nhẵn chỗ thô.
- Phủ lót. Quét lớp lót gốc thạch cao hoặc bột trắng pha keo, chà nhẵn để có bề mặt mịn như sứ.
- Trang trí. Vẽ tay, dát vàng lá hoặc bạc lá, đắp nổi hoa văn, đính đá, ren, lông vũ, nhung.
- Hoàn thiện. Phủ lớp bảo vệ, gắn dây lụa hoặc cán cầm.
Mặt nạ da của commedia dell'arte đi theo một đường khác: da được làm ẩm, ép và gõ lên khuôn gỗ cho định hình, rồi nhuộm, đánh sáp. Ở Venice, nghề làm mặt nạ từng có phường hội riêng thời Cộng hoà, và ngày nay vẫn còn các xưởng thủ công cạnh vô số cửa hàng bán mặt nạ nhựa sản xuất hàng loạt cho du khách.
Phân biệt mặt nạ Venice làm tay và hàng lưu niệm đúc nhựa
Nếu bạn mua mặt nạ Venice để sưu tầm hoặc làm quà, vài dấu hiệu dưới đây giúp nhận ra:
| Dấu hiệu | Làm tay (giấy bồi, da) | Đúc nhựa hàng loạt |
|---|---|---|
| Mặt trong | Thấy lớp giấy hoặc mặt da, đôi khi có chữ ký, dấu xưởng | Nhựa trơn bóng, có đường ráp khuôn |
| Trọng lượng | Nhẹ mà chắc, có độ dày | Rất nhẹ, mỏng, bóp là biến dạng |
| Trang trí | Nét vẽ tay, vàng lá có nếp nhăn nhỏ tự nhiên | Hoạ tiết in hoặc phun, kim tuyến dán đều |
| Độ đối xứng | Gần đối xứng, có khác biệt nhỏ giữa hai bên | Đối xứng tuyệt đối |
| Mùi | Mùi giấy, sơn, sáp nhẹ | Mùi nhựa |
Một mẹo nhỏ khác là hỏi người bán về xưởng làm và xem họ có giải thích được chất liệu, cách làm hay không; người làm tay thường kể rất kỹ, còn hàng sản xuất hàng loạt hiếm khi có câu chuyện cụ thể đi kèm. Hàng đúc nhựa không có gì sai nếu bạn chỉ cần một chiếc mặt nạ đi tiệc. Vấn đề chỉ nảy sinh khi hàng nhựa được giới thiệu là "làm tay theo truyền thống". Với món quà mang về từ chuyến đi, một chiếc mặt nạ nhỏ làm tay thường đáng giữ hơn chiếc lớn rực rỡ mà làm hàng loạt.
Những hiểu lầm hay gặp về mặt nạ Venice
Khi tìm hiểu hoặc giới thiệu mặt nạ Venice, bạn sẽ gặp vài cách nói chưa chính xác:
- "Mọi mặt nạ có lông vũ đều là mặt nạ Venice." Mặt nạ nhiều lông vũ phần lớn là phong cách hiện đại; các kiểu lịch sử như bauta, moretta, volto khá giản dị.
- "Mặt nạ mỏ chim là mặt nạ cổ nhất của lễ hội." Hình ảnh gốc là trang phục y tế thế kỷ XVII; vai trò mặt nạ lễ hội của nó đến muộn hơn nhiều.
- "Masquerade là lễ hội Venice." Masquerade là kiểu tiệc đeo mặt nạ nói chung; lễ hội Venice chỉ là hình ảnh nổi tiếng nhất gắn với nó.
- "Mặt nạ Venice luôn che nửa mặt." Chỉ colombina và một số kiểu mới là nửa mặt; bauta, volto, moretta che gần như cả mặt.
- "Đeo mặt nạ ở Venice là để vui chơi thuần tuý." Trong lịch sử, mặt nạ còn là công cụ ẩn danh xã hội, có mặt trong cả những chuyện làm ăn, gặp gỡ và chuyện chính quyền phải điều chỉnh bằng luật lệ.
Biết những điểm này giúp bạn kể về mặt nạ Venice chính xác hơn khi làm quà, viết bài hay tổ chức một buổi tiệc theo chủ đề, mà không làm mất đi phần lãng mạn vốn có của nó.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội hoá trang Venice diễn ra khi nào?
Lễ hội thường diễn ra khoảng hai tuần, rơi vào tháng Hai, có năm chạm sang đầu tháng Ba; ngày cụ thể thay đổi theo từng năm. Nếu định đi, nên xem lịch chính thức của năm đó và đặt chỗ ở sớm vì thành phố rất đông.
Mặt nạ bauta có đeo đi tiệc ngày nay được không?
Được, nhưng bauta che kín mặt, hơi nặng và nóng nếu đeo lâu. Nó hợp với màn xuất hiện, chụp ảnh hoặc tiệc theo chủ đề thế kỷ XVIII hơn là một buổi tối dài phải ăn uống, trò chuyện nhiều.
Mặt nạ Venice làm bằng giấy bồi có bền không?
Mặt nạ giấy bồi được phủ lót và lớp bảo vệ khá bền nếu tránh ẩm, nắng gắt và va đập. Nên cất trong hộp có lót giấy mềm, treo nơi khô, không để trong phòng tắm hay gần cửa sổ ẩm.
Pantalone trong commedia dell'arte là ai?
Pantalone là nhân vật lão thương gia Venice giàu có, keo kiệt, hay bị lừa, với mặt nạ da mũi khoằm, lông mày rậm. Ông là một trong những vai cố định nổi tiếng nhất của hài kịch ứng tác Ý.
Có thể tự làm mặt nạ kiểu Venice ở nhà không?
Có thể. Một chiếc volto hay colombina bằng giấy bồi hoặc mặt nạ trơn mua sẵn, phủ lót, sơn nền rồi vẽ hoạ tiết, dát nhũ là đủ để có một chiếc mặt nạ mang tinh thần Venice. Chỉ nên ghi là phong cách Venice, không giới thiệu như đồ thủ công từ Venice.
Mặt nạ Venice khác mặt nạ masquerade thế nào?
Mặt nạ Venice chỉ các kiểu gắn với truyền thống và nghề làm ở Venice. Mặt nạ masquerade là bất kỳ mặt nạ nào dùng cho tiệc mặt nạ, nhiều chiếc lấy cảm hứng Venice nhưng có thể làm ở bất cứ đâu, bằng bất cứ chất liệu gì.