Một ngày trên phim trường của người hoá trang: từ trước bình minh đến tẩy trang

Một ngày làm việc của người hoá trang trên phim trường thường bắt đầu sớm hơn hầu hết mọi người trong đoàn và kết thúc muộn hơn: có mặt trước diễn viên để chuẩn bị bàn, hoá trang theo thứ tự cảnh quay đầu tiên, rồi đứng gần máy quay suốt ngày để dặm trước mỗi đúp, chụp ảnh liên tục, xử lý sự cố, và cuối ngày tẩy trang cho diễn viên, vệ sinh dụng cụ, chuẩn bị cho hôm sau.

Bài này dựng lại một ngày quay điển hình theo từng mốc, dựa trên cách các đoàn phim thường vận hành. Giờ giấc cụ thể là ví dụ giả định, mỗi đoàn, mỗi ngày quay khác nhau. Mục đích là giúp người tò mò về nghề, hoặc chuẩn bị đi làm trợ lý lần đầu, hình dung nhịp làm việc, những gì được mong đợi ở mình, và cách giữ sức khoẻ trong những ngày dài.

Tối hôm trước: đọc lịch quay và chuẩn bị

Ngày quay thực ra bắt đầu từ tối hôm trước, khi bộ phận trợ lý đạo diễn gửi lịch quay ngày mai: các cảnh sẽ quay theo thứ tự, bối cảnh, diễn viên nào có mặt lúc mấy giờ, ai cần sẵn sàng lúc mấy giờ. Người phụ trách hoá trang đọc kỹ để tính ngược thời gian: nếu diễn viên chính phải sẵn sàng lúc bảy giờ và cần chín mươi phút hoá trang, họ phải ngồi vào ghế muộn nhất lúc năm giờ rưỡi, và người hoá trang phải đến trước đó để chuẩn bị.

Sau đó là đối chiếu với bảng bóc tách và hồ sơ liên tục: các cảnh ngày mai thuộc ngày nào trong câu chuyện, nhân vật đang ở trạng thái nào (vừa bị thương, đã khóc cả đêm, già thêm mười năm), có cảnh nào nối tiếp với cảnh đã quay hôm trước không. Ảnh tham chiếu của những cảnh liên quan được xếp sẵn để mở ra nhanh.

Cuối cùng là kiểm vật tư: đủ máu giả, đủ miếng đắp đã đúc cho ngày mai, keo, chất tẩy, mút, bông, phấn; nạp sạc cho đèn và máy ảnh; giặt sạch khăn. Ngày quay ngoài trời xa cần mang dư nhiều thứ, vì không có cửa hàng nào gần bối cảnh. Một giấc ngủ đủ là phần chuẩn bị bị coi nhẹ nhất nhưng ảnh hưởng nhiều nhất tới tay nghề sáng hôm sau.

Với trợ lý mới, tối hôm trước còn là lúc hỏi rõ những gì chưa chắc: mình phụ trách ai, có mặt ở đâu, mang gì. Một tin nhắn hỏi lại lúc tối luôn tốt hơn một lần đến sai bối cảnh lúc bốn giờ sáng.

Mốc thời gian một ngày quay (ví dụ giả định)

Bảng dưới là một ngày quay ban ngày giả định, đoàn vừa, có một vai chính cần hoá trang nhân vật và vài vai phụ. Giờ cụ thể thay đổi theo lịch của từng đoàn.

Ngày quay mười hai tiếng hoặc hơn không hiếm, và bộ phận hoá trang thường ở lại lâu hơn sau khi đoàn đã dọn máy. Đó là lý do người làm nghề rất chú trọng việc ăn, uống nước và nghỉ đúng lúc.

Buổi sáng trên ghế hoá trang

Khoảng thời gian diễn viên ngồi ghế hoá trang buổi sáng là lúc người hoá trang có quyền kiểm soát nhiều nhất trong ngày. Mọi thứ có thể làm kỹ, đúng thứ tự, đúng hồ sơ. Một quy trình gọn thường gồm: làm sạch và chuẩn bị da, hoàn thành phần tốn thời gian nhất trước (miếng đắp, râu, vết thương lớn), rồi tới lớp màu, rồi tóc, cuối cùng là chi tiết. Ảnh được chụp ngay khi xong để đối chiếu suốt ngày. Nếu hôm nay nhân vật phải khớp với một cảnh đã quay tuần trước, ảnh của tuần trước được đặt cạnh gương trong suốt lúc làm.

Đây cũng là lúc diễn viên chuẩn bị tinh thần cho cảnh quay. Người có kinh nghiệm đọc được tâm trạng của diễn viên: người cần trò chuyện để tỉnh, người cần im lặng đọc thoại, người lo lắng vì một cảnh khó. Giữ không gian phòng hoá trang yên tĩnh, gọn gàng, không bàn tán chuyện riêng của người khác là phần của nghề. Những gì diễn viên nói trên ghế hoá trang ở lại trong phòng hoá trang.

Khi có vai cần nhiều giờ hoá trang, đoàn phim thường xếp lịch để vai đó quay sau, hoặc gọi diễn viên đến rất sớm. Người hoá trang nên báo trước thời gian thật cần cho mỗi vai — kể cả khi con số đó không ai muốn nghe — thay vì hứa nhanh rồi làm đoàn chờ. Một đoàn chờ hoá trang là một đoàn đang tốn tiền, và lần sau người ta nhớ ai làm chậm.

Trên trường quay: dặm, quan sát, ghi chép

Dặm lần cuối. Ngay trước khi máy chạy, khi trợ lý đạo diễn gọi chuẩn bị, các bộ phận hoá trang, tóc, phục trang được vài giây để kiểm lần cuối: thấm mồ hôi, chặn bóng dầu, chỉnh sợi tóc lệch. Thao tác phải nhanh, chính xác và rút ra khỏi khung hình ngay.

Xem màn hình kiểm. Người hoá trang đứng ở nơi nhìn được màn hình kiểm để thấy đúng những gì máy quay thấy: vùng da bóng, mép miếng đắp lộ, máu giả chảy sai hướng. Phát hiện lỗi thì báo nhỏ với người phụ trách hoặc trợ lý đạo diễn, không tự ý dừng cảnh.

Đưa về trạng thái đầu cảnh. Sau mỗi đúp có khóc, có đổ mồ hôi, có tạt nước, phải đưa nhân vật về đúng trạng thái đầu cảnh trong thời gian ngắn nhất có thể. Đây là lúc bộ dụng cụ đeo bên hông, chuẩn bị sẵn, phát huy tác dụng.

Ghi chép và chụp ảnh. Mỗi cảnh xong, chụp ảnh và ghi chú trạng thái cuối, vì cảnh tiếp nối trong câu chuyện có thể quay vào ngày khác. Nếu đạo diễn đổi ý (thêm máu, bớt mồ hôi), ghi rõ thay đổi đó.

Im lặng và vị trí. Khi máy chạy, mọi người đứng yên, không gây tiếng động, không lọt vào khung hình hay bóng đèn. Biết đứng đâu cho đúng là kỹ năng người mới phải học ngay ngày đầu.

Làm việc với đạo diễn, diễn viên và các bộ phận khác

Trên phim trường, người hoá trang hiếm khi nhận chỉ đạo trực tiếp từ đạo diễn trong lúc quay; ý kiến thường đi qua người phụ trách hoá trang hoặc trợ lý đạo diễn. Khi đạo diễn muốn thay đổi (vết thương rõ hơn, nhân vật mệt hơn), người phụ trách đánh giá thời gian cần và ảnh hưởng tới liên tục, rồi trả lời rõ: làm được trong bao lâu, và nếu đổi thì những cảnh đã quay có còn khớp không.

Với diễn viên, nguyên tắc là tôn trọng và giải thích. Trước khi chạm vào mặt, nói mình sắp làm gì; khi dùng keo, chất tẩy, báo trước cảm giác lạnh hay hơi rát nhẹ có thể có; khi diễn viên báo ngứa, rát, khó chịu, dừng lại và kiểm tra. Diễn viên cũng là người đầu tiên nhận ra lớp hoá trang đang bong hay chảy, nên tạo không khí để họ thoải mái báo.

Với các bộ phận khác: phục trang (cổ áo, vết bẩn trên áo), quay phim và ánh sáng (đèn mới làm lộ vùng bóng), kỹ xảo (điểm đánh dấu trên da, mép cần xoá sau), đóng thế (hoá trang người đóng thế giống diễn viên chính). Sự phối hợp tốt thường đến từ việc hỏi trước một câu đơn giản thay vì phát hiện vấn đề lúc máy đã chạy.

Những ngày đặc biệt: quay đêm, ngoài trời, cảnh nước

Quay đêm. Lịch đảo ngược, cơ thể mệt, ánh sáng nhân tạo mạnh và có màu. Kiểm lớp hoá trang dưới đúng loại đèn của cảnh; giữ sức bằng ăn uống đều và ngủ bù có kế hoạch.

Ngoài trời nắng nóng. Mồ hôi làm bong keo, chảy màu. Chuẩn bị chỗ râm, quạt cho diễn viên giữa các đúp, khăn thấm, và sản phẩm chịu mồ hôi; với chính mình, nước uống và mũ nón.

Mưa, cảnh nước. Hoá trang phải chịu nước, miếng đắp phải dán chắc hơn, có bộ dự phòng. Dụng cụ phải được che chắn; một cơn mưa bất chợt có thể làm hỏng cả bàn đồ nghề không được che.

Bối cảnh xa. Không có điện, nước sạch, cửa hàng. Mang dư vật tư, nước rửa, túi đựng rác hoá trang để mang về xử lý đúng cách.

Cảnh đông diễn viên quần chúng. Hàng chục người cần hoá trang trong thời gian ngắn. Bộ phận thường gọi thêm người theo ngày, chia khu làm việc theo nhóm nhân vật, dùng thiết kế đơn giản có ảnh mẫu, và một người chuyên kiểm tra lần cuối trước khi đưa cả nhóm ra bối cảnh.

Cuối ngày và giữ sức cho cả kỳ quay

Khi trợ lý đạo diễn báo hết cảnh cuối, việc của người hoá trang chưa xong. Diễn viên được tẩy trang cẩn thận: gỡ miếng đắp, râu bằng đúng chất tẩy, làm sạch, dưỡng da, kiểm tra vùng đỏ rát. Một diễn viên về nhà với da tổn thương sẽ ngồi vào ghế sáng mai với da khó làm hơn — và với ít thiện cảm hơn.

Sau đó là vệ sinh dụng cụ, phân loại rác hoá trang, cất miếng đắp và tóc giả lên khối đầu, sao lưu ảnh liên tục, cập nhật ghi chép, đọc lịch ngày mai. Nhiều người làm lâu năm có thói quen chuẩn bị sẵn bàn cho sáng hôm sau ngay trước khi về, để buổi sáng không mất phút nào.

Một kỳ quay kéo dài nhiều tuần với giờ làm dài là bài kiểm tra sức bền. Đứng nhiều, cúi người, động tác tay lặp lại, ít ngủ, ăn vội. Người làm nghề lâu năm thường nói về những thói quen giữ sức đơn giản: giày tốt, ăn đúng bữa dù nhanh, uống nước, giãn cơ vai và cổ tay, ngủ đủ những đêm có thể. Đây không phải chuyện phụ — tay run, mắt mỏi là lúc lỗi liên tục và tai nạn xảy ra.

Câu hỏi thường gặp

Người hoá trang phải đến phim trường sớm hơn diễn viên bao lâu?

Phụ thuộc thời gian chuẩn bị bàn và thời gian hoá trang của vai đầu tiên. Người hoá trang tính ngược từ giờ diễn viên phải sẵn sàng trên lịch quay, cộng thời gian hoá trang và dựng bàn. Với vai cần miếng đắp hay râu dệt, khoảng chênh có thể khá dài.

Người hoá trang có được góp ý với đạo diễn không?

Có, thường qua người phụ trách hoá trang hoặc trợ lý đạo diễn, và đúng lúc — trong tiền kỳ hoặc giữa các cảnh, không phải khi máy đang chạy. Góp ý nên đi kèm giải pháp và thời gian cụ thể, ví dụ thêm vết thương thì mất bao lâu và ảnh hưởng gì tới các cảnh đã quay.

Nếu phát hiện lỗi hoá trang khi đang quay thì làm gì?

Không tự ý xông vào khung hình. Báo nhỏ với người phụ trách hoặc trợ lý đạo diễn, để họ quyết định dừng hay quay tiếp rồi sửa ở đúp sau. Ghi lại lỗi vào ghi chép để phòng dựng và kỹ xảo biết nếu cần xử lý sau.

Trợ lý hoá trang ngày đầu đi làm cần mang gì?

Ngoài dụng cụ theo yêu cầu của người phụ trách, nên có giày êm, áo tối màu gọn gàng, túi đeo hông cho đồ dặm nhanh, sổ và bút, điện thoại sạc đầy để chụp ảnh liên tục, nước uống và đồ ăn nhẹ. Quan trọng hơn là thái độ: đúng giờ, quan sát, hỏi đúng lúc.

Làm sao giữ hoá trang khi diễn viên ăn trưa?

Thường dùng khăn che cổ áo và vùng ngực, khuyên diễn viên uống bằng ống hút, tránh đồ ăn dầu mỡ dính quanh miệng, và sau bữa ăn dặm lại môi, mép miếng đắp, kiểm tra lại toàn bộ theo ảnh tham chiếu. Với miếng đắp quanh miệng, có khi phải chọn món mềm, cắt nhỏ.