Hoá trang cho trẻ có nhu cầu đặc biệt dựa trên ba nguyên tắc: trẻ được chọn nhân vật mình thích như mọi bạn khác; bộ đồ phải giữ cho cơ thể dễ chịu và mọi thiết bị hỗ trợ — xe lăn, kính, máy trợ thính, khung tập đi — vẫn dùng được bình thường; và buổi hội được chuẩn bị trước để trẻ biết điều gì sẽ diễn ra. Bộ đồ đơn giản mà trẻ thoải mái luôn tốt hơn bộ đồ ấn tượng làm trẻ khó chịu.
Trẻ có nhu cầu đặc biệt là một nhóm rất đa dạng: trẻ nhạy cảm giác quan, trẻ rối loạn phổ tự kỷ, trẻ dùng xe lăn hay khung tập đi, trẻ khiếm thị, khiếm thính, trẻ có bệnh mạn tính. Bài này đưa ra gợi ý chung theo từng tình huống; gia đình và người chăm sóc là người hiểu trẻ nhất, và với vấn đề sức khoẻ cụ thể, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia trị liệu đang theo dõi trẻ.
Bắt đầu từ điều trẻ thích, không phải từ khuyết tật
Một đứa trẻ dùng xe lăn muốn làm phi hành gia vì thích vũ trụ, không phải vì chiếc xe lăn. Một bé nhạy cảm giác quan muốn làm chú mèo vì thích mèo. Khi chọn hoá trang, câu hỏi đầu tiên vẫn là "con thích nhân vật nào", giống như với bất kỳ đứa trẻ nào. Chiếc xe lăn hay chiếc máy trợ thính có thể được lồng vào bộ đồ một cách sáng tạo, nhưng đó là lựa chọn của trẻ và gia đình, không phải điều bắt buộc.
Có một ranh giới cần giữ: hoá trang của trẻ không biến khuyết tật thành trò đùa, và người khác cũng không được hoá trang chế giễu một dạng khuyết tật. Nếu một bạn trong lớp hỏi vì sao bạn kia ngồi xe lăn hay đeo máy trợ thính, đó là dịp để giải thích đơn giản, tích cực, chứ không phải để né tránh.
Với trẻ ít lời hoặc giao tiếp bằng cách khác, có thể cho trẻ chọn qua hình ảnh: đặt hai ba hình nhân vật trước mặt, quan sát trẻ chỉ, nhìn lâu hay mỉm cười với hình nào. Trẻ được góp tiếng nói vào bộ đồ của mình sẽ hào hứng hơn, và đó là cách tôn trọng trẻ ngay từ bước đầu.
Trẻ nhạy cảm giác quan và trẻ rối loạn phổ tự kỷ
Vải quen thuộc ở bên trong. Cho trẻ mặc bộ quần áo bông mềm hằng ngày làm lớp lót, bộ hoá trang chỉ khoác bên ngoài. Cắt nhãn mác, chọn đồ không có đường may thô ở cổ và nách, không chun bó.
Ít thứ trên đầu và mặt. Mũ, mặt nạ, tóc giả, sơn mặt thường là phần khó chịu nhất. Có thể bỏ hẳn, thay bằng màu sắc của quần áo và một đạo cụ cầm tay. Nếu trẻ thích, thử băng đô mềm hoặc mũ trùm rộng.
Thử nhiều lần trước ngày hội. Mặc thử ở nhà từng phần, mỗi lần vài phút, tăng dần. Trẻ quen với cảm giác thì ngày hội bớt bất ngờ. Nếu trẻ từ chối một phần nào, bỏ phần đó.
Kể trước điều sẽ diễn ra. Một câu chuyện ngắn bằng hình hoặc lời về buổi hội: sẽ đi đâu, gặp ai, có tiếng trống, có người đeo mặt nạ, khi nào về. Nhiều trẻ thấy dễ chịu hơn khi biết trước trình tự.
Chuẩn bị đồ giúp điều hoà. Tai nghe chống ồn nếu trẻ quen dùng, món đồ cầm tay quen thuộc, nước, đồ ăn quen. Thống nhất một tín hiệu để trẻ báo cần nghỉ hoặc muốn về.
Một chỗ yên tĩnh. Tới nơi, tìm trước một góc ít người, ít đèn nhấp nháy để trẻ nghỉ khi cần. Nếu là sự kiện có ban tổ chức, hỏi trước xem có phòng yên tĩnh không.
Trẻ dùng xe lăn, khung tập đi: hoá trang cùng thiết bị
Xe lăn có thể trở thành phần đẹp nhất của bộ hoá trang: chiếc xe, con tàu, cỗ xe ngựa, phi thuyền. Điều kiện là thiết bị vẫn hoạt động an toàn. Bảng dưới gom các điểm cần giữ.
| Bộ phận | Phải giữ | Gợi ý trang trí |
|---|---|---|
| Bánh xe, vành đẩy | Không có vải, các-tông chạm vào bánh hay vành; trẻ tự đẩy được | Trang trí ở mặt ngoài phần khung cố định, cách bánh một khoảng |
| Phanh, cần điều khiển xe điện | Trẻ và người chăm sóc với tới và dùng được ngay | Để trống quanh phanh, cần điều khiển; trang trí phía sau và hai bên |
| Tay đẩy phía sau | Người chăm sóc cầm chắc, không trơn | Quấn ít; không treo đồ nặng làm xe dễ lật |
| Chiều rộng, chiều cao | Qua được cửa, thang máy, lối đi; không che tầm nhìn của trẻ | Đo khung cửa trước; đồ trang trí gập lại được |
| Khung tập đi, nạng | Chân khung chạm đất vững, tay cầm không bị bọc trơn | Trang trí nhẹ ở thanh ngang, dùng dây dán nhám tháo nhanh |
Đồ trang trí nên nhẹ, gắn bằng dây dán nhám hoặc dây rút nhựa có thể cắt nhanh, không dùng keo dán trực tiếp lên xe. Thử đi một vòng quanh nhà, qua cửa, lên dốc nhỏ trước khi ra ngoài. Với xe lăn điện, không che lỗ thông gió hay bộ phận điện tử, và hỏi người cung cấp xe nếu không chắc chỗ nào được gắn đồ.
Trẻ đeo kính, máy trợ thính, dụng cụ y tế
Trẻ đeo kính có thể biến chính chiếc kính thành một phần nhân vật: nhà khoa học, cú mèo, phi công. Nếu dùng mặt nạ, chọn mặt nạ nửa mặt đủ rộng để đeo ngoài kính mà không đè lên gọng, hoặc mặt nạ cầm tay. Không bỏ kính chỉ để hợp với bộ đồ, vì trẻ cần nhìn rõ để đi lại an toàn.
Với trẻ đeo máy trợ thính hay thiết bị cấy ốc tai, mũ, mũ trùm, tóc giả, băng đô không được đè lên hoặc cọ vào thiết bị, không làm lệch vị trí, không cản micro. Mồ hôi dưới mũ dày cũng không tốt cho thiết bị điện tử. Có thể trang trí ở chỗ khác như áo choàng, đạo cụ, hoặc khoét lỗ ở mũ đúng vị trí thiết bị. Nơi ồn như hội Trung thu có thể làm trẻ khó nghe; người lớn nên ở gần và dùng cử chỉ đã thống nhất.
Với trẻ khiếm thị, bộ đồ có chất liệu sờ được, như vảy nổi, lông mềm, chuông nhỏ, giúp trẻ cảm nhận nhân vật của mình. Gậy dò đường của trẻ không nên bị trang trí làm vướng đầu gậy hay thay đổi cảm giác cầm.
Trẻ có ống ăn, túi hậu môn nhân tạo, máy bơm hay bất kỳ dụng cụ y tế nào cần bộ đồ có lối mở để người chăm sóc tiếp cận nhanh. Chọn đồ rời, có khoá dán ở vị trí phù hợp, không bó vào chỗ đặt thiết bị. Trao đổi với nhân viên y tế đang theo dõi trẻ nếu có điều băn khoăn.
Lưu ý sức khoẻ khi chọn vật liệu và hiệu ứng
Một số vật liệu và hiệu ứng thường thấy trong hoá trang có thể không hợp với trẻ có vấn đề sức khoẻ cụ thể. Gia đình nên hỏi bác sĩ của trẻ khi có nghi ngờ; những điểm sau giúp nhận ra chỗ cần hỏi:
- Đèn nhấp nháy: một số trẻ có động kinh nhạy cảm với ánh sáng nhấp nháy. Tránh gắn đèn nháy nhanh vào trang phục và hỏi bác sĩ về các sự kiện có nhiều đèn nhấp nháy.
- Bột màu, kim tuyến, xịt tóc màu, khói giả: có thể gây khó chịu cho trẻ có hen hoặc bệnh hô hấp. Chọn hoá trang không dùng bột, xịt.
- Cao su tự nhiên trong mặt nạ, găng tay: trẻ dị ứng nhựa mủ cao su cần tránh. Đọc thành phần hoặc chọn vật liệu khác như vải, giấy, xốp.
- Sơn mặt, keo dán da: trẻ có da nhạy cảm, viêm da cơ địa cần thử trên da và hỏi bác sĩ; thường nên chọn cách hoá trang không bôi lên da.
- Đồ ăn trong buổi hội: kẹo, bánh phát tại chỗ có thể chứa chất trẻ dị ứng. Mang đồ ăn riêng của trẻ, dặn người phát quà.
- Nóng: trẻ khó điều hoà thân nhiệt hoặc khó diễn đạt cảm giác nóng cần đồ thoáng, uống nước đều và được người lớn kiểm tra thường xuyên.
Danh sách này không thay lời khuyên y tế; mỗi trẻ có tình trạng riêng. Mục đích của nó là nhắc người lớn đặt câu hỏi đúng trước buổi hội.
Chuẩn bị với nhà trường và người tổ chức sự kiện
Một ngày hội hoà nhập không tự nhiên mà có. Phụ huynh có thể chủ động trao đổi trước để trẻ tham gia trọn vẹn.
- Hỏi về lối đi: sân khấu, khu diễu hành, khu chụp ảnh có lối cho xe lăn, có bậc không; nhà vệ sinh có rộng không.
- Hỏi về âm thanh, ánh sáng: có loa lớn, trống, đèn nhấp nháy không; có khung giờ nào yên tĩnh hơn.
- Đề nghị một chỗ nghỉ yên tĩnh hoặc xin phép dùng một phòng trống gần đó.
- Báo cô giáo hoặc người phụ trách về tín hiệu trẻ dùng khi cần nghỉ, đồ trẻ không ăn được, thiết bị nào không được tháo.
- Nếu có diễu hành, đề nghị một vị trí hợp: đi đầu để không bị chen, hoặc đi cuối để có nhịp chậm.
- Thống nhất trước chuyện chụp ảnh: trẻ có muốn được chụp không, ảnh có được đăng không.
Nhiều trường và người tổ chức sẵn lòng điều chỉnh khi được nói sớm và cụ thể. Một vài thay đổi nhỏ — một lối dốc, một góc yên tĩnh, bớt đèn nháy — giúp không chỉ trẻ có nhu cầu đặc biệt mà nhiều trẻ khác cũng dễ chịu hơn.
Giữ sự tôn trọng trong lời nói và hình ảnh
Khi giới thiệu trẻ trong ngày hội, nói về nhân vật trẻ chọn và điều trẻ thích, không mở đầu bằng khuyết tật của trẻ. "Đây là phi hành gia Minh" chứ không phải "bạn Minh ngồi xe lăn hoá trang thành phi hành gia". Người lớn cũng nên tránh những lời khen kiểu thương hại; trẻ cần được nhìn như một bạn nhỏ tham gia ngày hội, không phải một câu chuyện cảm động.
Về hình ảnh, ảnh trẻ có nhu cầu đặc biệt thường được chia sẻ rộng vì "dễ thương", "truyền cảm hứng". Nhưng trẻ có quyền như mọi trẻ khác đối với hình ảnh và đời sống riêng tư của mình. Hỏi gia đình trước khi chụp hay đăng ảnh của trẻ, ưu tiên ảnh từ phía sau, từ xa hoặc ảnh chi tiết bộ đồ. Bài về đăng ảnh bé hoá trang lên mạng trong cùng chuyên mục có thêm hướng dẫn cụ thể.
Cuối cùng, sau buổi hội, hỏi trẻ và gia đình xem điều gì đã ổn, điều gì khó khăn: lối đi chật, tiếng ồn quá lớn, bộ đồ cọ vào da. Ghi lại để lần sau chuẩn bị tốt hơn, và chia sẻ góp ý với nhà trường hay người tổ chức. Mỗi lần điều chỉnh nhỏ như thế làm cho ngày hội năm sau dễ tham gia hơn với không chỉ một em mà nhiều em khác.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hoá trang xe lăn thành một phần bộ đồ không?
Nếu trẻ thích thì đó là cách rất sáng tạo, nhiều trẻ hào hứng khi chiếc xe trở thành con tàu hay cỗ xe. Điều kiện là bánh, phanh, cần điều khiển, tay đẩy vẫn dùng được bình thường và xe qua được cửa. Nếu trẻ không muốn, không cần làm.
Trẻ tự kỷ không chịu mặc đồ hoá trang thì sao?
Không cần ép. Có thể chọn một món nhỏ trẻ chịu dùng như áo màu nhân vật, đạo cụ cầm tay, hoặc tham gia bằng đồ thường. Chuẩn bị trước bằng câu chuyện về buổi hội và có chỗ nghỉ yên tĩnh thường giúp nhiều hơn bộ đồ.
Đèn LED trang trí trên đồ hoá trang có ảnh hưởng tới trẻ động kinh không?
Một số trẻ động kinh nhạy cảm với ánh sáng nhấp nháy. Nên dùng đèn sáng liên tục thay vì nháy nhanh, và hỏi bác sĩ điều trị về mức độ an toàn với tình trạng của trẻ, cũng như với các sự kiện có nhiều đèn.
Trẻ khiếm thị có thích hoá trang không?
Nhiều trẻ khiếm thị rất thích, nhất là khi bộ đồ có chất liệu, âm thanh, hình khối sờ được: lông mềm, vảy nổi, chuông nhỏ. Mô tả cho trẻ nghe nhân vật và bộ đồ trông thế nào, và để trẻ sờ, chọn chất liệu.
Làm sao để các bạn trong lớp không trêu trẻ có nhu cầu đặc biệt?
Trao đổi với cô giáo trước để cô chuẩn bị cho lớp, đặt rõ quy tắc không chế giễu ai. Giới thiệu trẻ qua nhân vật trẻ chọn, và trả lời câu hỏi của các bạn một cách đơn giản, tích cực.
Có nên mặc đồ hoá trang cho trẻ đang dùng dụng cụ y tế?
Được, nếu bộ đồ không đè lên dụng cụ và người chăm sóc tiếp cận được nhanh. Chọn đồ rời, có lối mở ở đúng vị trí, và trao đổi với nhân viên y tế đang theo dõi trẻ khi có băn khoăn.