Ba phim hài cải trang được nhắc nhiều nhất của Hollywood là Some Like It Hot (1959), Tootsie (1982) và Mrs. Doubtfire (1993). Cả ba đều xoay quanh một người đàn ông buộc phải sống trong vai phụ nữ, vì chạy trốn, vì kiếm việc, hay vì muốn ở gần con, và cả ba dùng lớp cải trang vừa để gây cười vừa để nhân vật học được điều gì đó.
Bài này kể lại cốt truyện ở mức cần thiết, phân tích cách mỗi phim xây tiếng cười từ lớp cải trang, nhìn vào phần hoá trang đã giúp các phim thành công, và bàn về chỗ khán giả hôm nay nhìn chúng khác đi. Cảnh báo: bài có tiết lộ nội dung, kể cả kết phim.
Vì sao điện ảnh hài mê cải trang
Điện ảnh có một lợi thế mà sân khấu không có: máy quay có thể đến rất gần. Một bộ râu lộ ra dưới lớp phấn, một bàn tay to quá cỡ trong đôi găng ren, một cái bước chân vấp trên giày cao gót, tất cả được phóng to lên màn ảnh. Phim hài cải trang khai thác điều này: tiếng cười đến từ khoảng cách giữa thân thể diễn viên và bộ đồ đang mặc.
Nhưng nếu chỉ có vậy, phim sẽ hết duyên sau mười phút. Những phim còn được xem lại sau nhiều thập kỷ đều có thêm hai lớp. Lớp thứ nhất là tình huống leo thang: nhân vật bị đẩy vào những hoàn cảnh ngày càng khó giữ bí mật, như phải ở cùng phòng, phải hẹn hò, phải xuất hiện ở hai nơi cùng lúc. Lớp thứ hai là sự thay đổi bên trong: sống trong vai người khác, nhân vật hiểu ra điều trước đây mình không thấy.
Đây là chỗ phim hài cải trang nối với truyền thống lâu đời của sân khấu, từ Shakespeare đến Molière: lớp vỏ là để gây cười, nhưng điều đọng lại là sự thấu hiểu. Ba bộ phim dưới đây cho thấy ba cách cân bằng hai lớp đó khác nhau.
Some Like It Hot (1959): chạy trốn trong ban nhạc nữ
Phim của đạo diễn Billy Wilder đặt câu chuyện vào năm 1929. Hai nhạc công nghèo ở Chicago, do Tony Curtis và Jack Lemmon đóng, tình cờ chứng kiến một vụ thanh toán giữa các băng nhóm. Bị truy sát, họ cải trang thành phụ nữ, lấy tên Josephine và Daphne, để gia nhập một ban nhạc toàn nữ đang lên đường đi Florida. Trong ban nhạc có ca sĩ Sugar, do Marilyn Monroe đóng.
Phim xây tiếng cười bằng cách nhân lớp cải trang lên. Nhân vật của Tony Curtis không chỉ giả làm Josephine mà còn giả làm một triệu phú để tán tỉnh Sugar, phải chạy qua lại giữa hai vai. Nhân vật của Jack Lemmon thì được một triệu phú lớn tuổi thật sự theo đuổi, và dần nhập vai Daphne đến mức vui vẻ báo tin mình "đính hôn".
Câu kết của phim là một trong những câu thoại nổi tiếng nhất lịch sử điện ảnh hài. Khi Daphne cuối cùng gỡ tóc giả và thú nhận mình là đàn ông, người triệu phú chỉ thản nhiên đáp rằng chẳng ai hoàn hảo cả. Một câu ngắn gọn đã lật ngược toàn bộ logic của phim cải trang: thay vì sốc và giận dữ, nhân vật bị lừa chấp nhận luôn. Nhiều người xem hôm nay thấy câu kết này hiện đại một cách bất ngờ so với thời điểm ra đời của phim.
Tootsie (1982): một vai diễn để hiểu đồng nghiệp nữ
Trong phim của đạo diễn Sydney Pollack, Dustin Hoffman đóng Michael Dorsey, một diễn viên tài năng nhưng khó tính đến mức không ai muốn thuê. Tuyệt vọng, anh cải trang thành một phụ nữ trung niên tên Dorothy Michaels đi thử vai trong một bộ phim truyền hình dài tập, và đậu.
Dorothy nhanh chóng nổi tiếng vì dám cãi lại đạo diễn, sửa lời thoại cho nhân vật của mình mạnh mẽ hơn. Điều trớ trêu là những phẩm chất bị coi là khó chịu ở Michael lại được khen ở Dorothy. Sống trong vai, Michael lần đầu thấy cách đồng nghiệp nữ bị đối xử ở trường quay: bị gọi bằng biệt danh, bị coi thường, bị ve vãn. Anh cũng phải lòng một nữ diễn viên cùng đoàn, do Jessica Lange đóng, người chỉ xem Dorothy như bạn thân.
Cảnh lật mặt được đặt ở một chỗ rất thông minh: Michael tự lột tóc giả ngay trong một buổi phát sóng trực tiếp, ứng tác thành tình tiết của phim truyền hình. Lớp cải trang của nhân vật vốn là một vai diễn, nên cách tháo nó ra cũng là một màn diễn. Jessica Lange nhận giải Oscar nữ diễn viên phụ cho vai diễn trong phim này.
Tootsie là ví dụ rõ nhất của kiểu phim mà lớp cải trang trở thành bài học: người đàn ông trở thành người tốt hơn nhờ phải đứng ở chỗ của người phụ nữ.
Mrs. Doubtfire (1993): người cha đội tóc giả để ở gần con
Phim của đạo diễn Chris Columbus dựa trên tiểu thuyết Madame Doubtfire của nhà văn Anh Anne Fine. Robin Williams đóng Daniel Hillard, một diễn viên lồng tiếng vui tính nhưng thiếu trách nhiệm. Sau khi ly hôn, anh chỉ được gặp ba con mỗi tuần một lần. Khi vợ cũ đăng tin tìm bảo mẫu, Daniel nhờ người anh làm nghề hoá trang biến mình thành một bà bảo mẫu lớn tuổi người Scotland, và được nhận.
Tiếng cười của phim đến từ hai nguồn. Nguồn thứ nhất là tài ứng biến của Robin Williams: giọng nói, điệu bộ, những câu đùa tưởng như bật ra tại chỗ. Nguồn thứ hai là các tình huống suýt lộ, đỉnh điểm là cảnh nhà hàng nơi Daniel phải có mặt ở hai bàn cùng lúc, một bàn với gia đình trong vai bảo mẫu, một bàn với ông chủ trong vai chính mình, thay đồ liên tục trong nhà vệ sinh.
Điều làm phim được nhớ lâu là trong vai bà bảo mẫu, Daniel học được cách làm một người cha thật sự: nấu ăn, dọn nhà, kèm con học, đặt ra giới hạn. Khi bị lộ, anh mất quyền gặp con, nhưng cái kết không quay lại hôn nhân cũ mà tìm một cách sống mới cho cả gia đình sau ly hôn. Phần hoá trang biến Robin Williams thành bà Doubtfire đã giúp phim nhận giải Oscar cho hoá trang, một ghi nhận dành cho nghề làm miếng đắp và trang điểm hiệu ứng.
Lớp hoá trang phải vừa đủ giả
Phim hài cải trang đặt ra cho nghề hoá trang một bài toán khác hẳn phim chính kịch. Trong phim chính kịch, hoá trang thành công khi khán giả quên mất đó là hoá trang. Trong phim hài cải trang, lớp hoá trang phải đủ thật để người khác trong phim tin, nhưng đủ lộ để khán giả ngoài rạp luôn nhớ người bên dưới là ai.
Ba phim giải bài toán này theo ba cách. Some Like It Hot chọn hướng sân khấu: tóc giả, phấn son, váy áo ban nhạc, và để diễn xuất của hai nam diễn viên làm phần còn lại, nhất là những bước đi chật vật trên giày cao gót. Phim quay đen trắng, một lựa chọn mà nhiều người cho là giúp lớp trang điểm trông bớt gượng.
Tootsie đi theo hướng chân thực hơn: Dorothy phải đủ thuyết phục để làm ngôi sao truyền hình, nên phần trang điểm, tóc, cặp kính to được chăm chút, và phim dành thời gian cho những cảnh Michael tự trang điểm, cạo râu, chọn đồ, cho khán giả thấy cái giá hằng ngày của vai diễn. Mrs. Doubtfire dùng đến miếng đắp hoá trang hiệu ứng để thay đổi cả hình khối gương mặt, và đặt ngay trong phim cảnh người anh làm nghề hoá trang thử nhiều phương án trên mặt Daniel, một cảnh vui vừa là lời giới thiệu ngắn về nghề hoá trang điện ảnh.
Với người chơi hoá trang, bài học rút ra rất thực tế: hãy xác định trước bạn muốn người xem tin hay muốn người xem cười, vì hai mục tiêu cần hai cách làm khác nhau.
So sánh ba phim hài cải trang kinh điển
Bảng dưới gom các điểm chính để bạn chọn xem hoặc xem lại:
| Phim | Vì sao cải trang | Nguồn gây cười chính | Nhân vật học được gì |
|---|---|---|---|
| Some Like It Hot (1959) | Trốn băng nhóm truy sát | Lớp cải trang chồng lớp, chạy giữa nhiều vai | Ít bài học, nhiều niềm vui; kết thúc cởi mở |
| Tootsie (1982) | Thất nghiệp, cần vai diễn | Nghịch lý tính cách bị chê ở nam lại được khen ở nữ | Hiểu cách đồng nghiệp nữ bị đối xử |
| Mrs. Doubtfire (1993) | Muốn ở gần các con sau ly hôn | Ứng biến của diễn viên, tình huống ở hai nơi cùng lúc | Học làm cha có trách nhiệm |
Ba phim cũng cho thấy một sự dịch chuyển: từ cải trang như trò chạy trốn thuần giải trí sang cải trang như con đường để hiểu người khác. Những phim cùng dòng khác như Victor/Victoria (1982), nơi Julie Andrews đóng một phụ nữ giả làm đàn ông chuyên đóng vai nữ trên sân khấu, còn đẩy cuộc đảo lộn danh tính lên thêm một lớp. Nếu xem theo thứ tự thời gian, bạn sẽ thấy điện ảnh hài dần chuyển trọng tâm từ câu hỏi "có bị phát hiện không" sang câu hỏi "sau khi bị phát hiện, quan hệ giữa các nhân vật sẽ ra sao", một dấu hiệu cho thấy thể loại đã trưởng thành cùng khán giả.
Xem lại hôm nay: chỗ còn đẹp và chỗ đã khác
Phim hài cải trang ra đời trong những thời kỳ có quan niệm về giới khác bây giờ, và khán giả hôm nay xem chúng với những câu hỏi mới. Một số câu đùa dựa vào sự ghê sợ khi phát hiện người trước mặt là nam, hay vào việc chế giễu thân thể, được nhiều nhà phê bình xem là đã cũ và có thể làm tổn thương những người có bản dạng giới khác với giới tính khi sinh.
Đồng thời, cũng có nhiều người cho rằng chính các phim này, ở những chỗ hay nhất, đã đi trước thời của mình: câu kết của Some Like It Hot, cách Tootsie cho thấy định kiến ở nơi làm việc, cách Mrs. Doubtfire nói về gia đình sau ly hôn. Hai cách nhìn này không loại trừ nhau; xem phim như một tư liệu của thời đại giúp vừa thưởng thức được cái hay vừa nhận ra cái đã lỗi thời.
Với người yêu hoá trang, các phim này còn là bài học về nghề: phần tóc giả, trang phục, trang điểm phải đủ thuyết phục để khán giả tin, nhưng vẫn để lộ đủ để khán giả cười. Và với ai muốn hoá trang theo các nhân vật này ở một bữa tiệc chủ đề phim, nên tập trung vào chi tiết nhận diện của nhân vật như cặp kính, mái tóc, bộ áo, thay vì phóng đại thân thể để gây cười. Một bộ hoá trang chỉn chu luôn được nhớ lâu hơn một bộ hoá trang lố.
Câu hỏi thường gặp
Câu kết nổi tiếng của Some Like It Hot là gì?
Khi nhân vật Daphne gỡ tóc giả và thú nhận mình là đàn ông, người triệu phú đang theo đuổi chỉ đáp ngắn gọn rằng chẳng ai hoàn hảo cả. Câu thoại này thường được xếp vào nhóm câu kết hay nhất của điện ảnh hài vì nó lật ngược hoàn toàn phản ứng mà khán giả chờ đợi.
Mrs. Doubtfire dựa trên tác phẩm nào?
Phim dựa trên tiểu thuyết Madame Doubtfire của nhà văn Anh Anne Fine, kể về một người cha sau ly hôn giả làm bảo mẫu để ở gần các con. Bản phim chuyển bối cảnh sang Mỹ và khai thác mạnh tài ứng biến của Robin Williams.
Mrs. Doubtfire có đoạt giải Oscar không?
Có. Phim nhận giải Oscar cho hạng mục hoá trang. Phần hoá trang biến Robin Williams thành một bà bảo mẫu lớn tuổi người Scotland bằng các miếng đắp trên mặt và cổ, tóc giả và trang phục, đủ thuyết phục trong những cảnh quay cận.
Tootsie kể về chuyện gì?
Phim kể về Michael Dorsey, một diễn viên khó tính bị thất nghiệp, cải trang thành Dorothy Michaels để nhận vai trong phim truyền hình dài tập. Sống trong vai phụ nữ, anh nhận ra cách đồng nghiệp nữ bị đối xử, phải lòng một nữ diễn viên, và cuối cùng tự lộ diện trong một buổi phát sóng trực tiếp.
Có phim hài cải trang nào nữ đóng giả nam không?
Có. Victor/Victoria năm 1982 với Julie Andrews đóng một phụ nữ giả làm đàn ông chuyên biểu diễn vai nữ. She's the Man năm 2006 chuyển thể Đêm thứ mười hai của Shakespeare vào trường trung học. Các phim hoạt hình và người đóng về Mộc Lan cũng thuộc dòng này.
Hoá trang theo nhân vật Mrs. Doubtfire ở tiệc chủ đề cần gì?
Những chi tiết nhận diện chính là tóc xám xoăn ngắn, kính tròn, áo len, váy dài, khăn quàng và tạp dề. Bạn không cần miếng đắp phức tạp; trang điểm nhẹ tạo nếp nhăn và một giọng nói vui là đủ. Nên giữ bộ hoá trang chỉn chu, tránh phóng đại thân thể để gây cười.