Kính áp tròng màu không có hại nếu được bác sĩ mắt kiểm tra là phù hợp, mua từ nguồn hợp pháp và dùng đúng cách; nhưng nó có thể gây tổn thương mắt nghiêm trọng, từ trầy xước tới nhiễm trùng giác mạc, khi đeo loại không rõ nguồn gốc, đeo quá giờ, ngủ khi đeo, dùng chung hay vệ sinh sai. Lý do nằm ở chỗ một chiếc kính áp tròng, kể cả loại chỉ để đổi màu mắt và không có độ, vẫn là một vật nằm trực tiếp trên giác mạc nhiều giờ liền.
Vì vậy nhiều nước, trong đó có Việt Nam, quản lý kính áp tròng theo quy định về trang thiết bị y tế chứ không coi là phụ kiện thời trang. Với người chơi cosplay, điều đó có nghĩa thực tế: nên khám mắt trước khi đeo lần đầu, chỉ mua ở nơi được phép kinh doanh, không dùng chung, và biết các dấu hiệu phải tháo ngay. Bài này giải thích lý do của từng lời khuyên đó, để bạn không phải tin suông.
Vì sao một chiếc lens màu không độ vẫn là thiết bị y tế
Giác mạc, lớp trong suốt phía trước tròng đen, không có mạch máu. Nó nhận oxy chủ yếu từ không khí hoà vào màng nước mắt. Khi bạn đặt một miếng kính áp tròng lên, miếng kính nằm chen giữa giác mạc và không khí. Chất liệu, độ dày, độ cong và cách kính di chuyển trên mắt mỗi lần chớp đều ảnh hưởng tới lượng oxy giác mạc nhận được và tới việc nước mắt có lưu thông, rửa trôi cặn bẩn bên dưới hay không.
Lens màu còn có thêm một lớp sắc tố để tạo màu và hoa văn mống mắt. Lớp này phải được kẹp hoặc bọc bên trong chất liệu kính sao cho không chạm trực tiếp vào bề mặt mắt. Ở sản phẩm kém, bề mặt có thể thô hơn, và các nghiên cứu về lens màu trôi nổi đã ghi nhận lo ngại về sắc tố lộ ra ngoài và độ ma sát cao hơn. Đó là lý do việc "không có độ" không làm chiếc lens bớt là một vật đặt lên mắt.
Ngoài ra, mỗi mắt có độ cong giác mạc và kích thước khác nhau. Lens quá chặt bám cứng, cản nước mắt lưu thông; lens quá lỏng trượt, cọ xát mỗi lần chớp. Đây là những thông số cần đo, không đoán được bằng cách thử lens của bạn bè. Quy định quản lý thiết bị y tế tồn tại để những sản phẩm như vậy có hồ sơ chất lượng, được phân phối qua kênh có trách nhiệm và đi kèm hướng dẫn sử dụng.
Những rủi ro thật, và chúng đến từ đâu
Phần lớn biến chứng do kính áp tròng gắn với cách dùng và nguồn gốc sản phẩm, không phải do màu sắc. Bảng dưới gom các rủi ro thường được ngành nhãn khoa cảnh báo:
| Rủi ro | Thường đến từ | Mức độ |
|---|---|---|
| Trầy xước giác mạc | Lens không vừa, lens rách mép, móng tay dài khi đeo tháo, bụi lọt vào dưới lens | Thường hồi phục nếu xử lý sớm, nhưng mở đường cho nhiễm trùng |
| Viêm, nhiễm trùng giác mạc | Ngủ khi đeo, vệ sinh sai, dùng nước máy, hộp đựng bẩn, dùng chung | Có thể rất nặng, để lại sẹo và giảm thị lực lâu dài |
| Thiếu oxy giác mạc | Đeo quá nhiều giờ, lens dày, ngủ khi đeo | Lâu ngày gây khó chịu và các thay đổi ở giác mạc |
| Dị ứng, viêm kết mạc | Cặn bám trên lens, dung dịch không hợp, sản phẩm trang điểm | Gây ngứa, đỏ, cộm, phải ngừng đeo |
| Khô mắt, mỏi mắt | Môi trường máy lạnh, đeo lâu, ít chớp mắt | Khó chịu, giảm thời gian đeo được |
| Giảm tầm nhìn | Vùng màu che một phần đồng tử trong chỗ tối, lens lệch tâm | Nguy hiểm khi đi cầu thang, lái xe ban đêm |
Điểm cần nhớ: nhiễm trùng giác mạc là biến chứng hiếm nhưng nặng, và có thể tiến triển nhanh trong vài ngày. Một số tác nhân, như loại amip sống trong nước, liên quan tới việc lens tiếp xúc với nước máy, nước hồ bơi, nước ao hồ; đó là lý do lời khuyên "không để lens chạm nước máy" được lặp lại ở mọi hướng dẫn. Rủi ro không chia đều cho mọi người: người dùng đúng cách gặp ít hơn rất nhiều so với người đeo ngủ, dùng chung hay mua trôi nổi.
Vì sao nên khám mắt trước khi đeo lần đầu
Đo những thông số không tự đo được. Bác sĩ hoặc chuyên viên khúc xạ đo độ cong giác mạc, đường kính, độ khúc xạ của từng mắt. Từ đó biết loại lens nào có thể vừa, và bạn có cần độ hay không. Nhiều người phát hiện mình cận nhẹ hay loạn thị chỉ trong lần khám này.
Kiểm tra mắt có đang ổn không. Khô mắt, viêm bờ mi, viêm kết mạc dị ứng, các vấn đề ở giác mạc là những tình trạng khiến việc đeo lens dễ gặp biến chứng hơn. Có tình trạng phải điều trị xong mới đeo, có tình trạng nên tránh hẳn lens.
Được hướng dẫn tay. Lần đầu đeo và tháo có người hướng dẫn trực tiếp khác hẳn tự học qua video. Bạn được chỉ cách nhận biết lens lộn trái, cách tháo khi lens lệch, và được thử xem mắt mình chịu được bao lâu.
Có nơi để quay lại. Khi có sự cố, bạn biết đi đâu và mang theo gì, và bác sĩ đã có thông tin mắt của bạn từ trước để so sánh.
Với trẻ vị thành niên. Thiếu niên muốn đeo lens cho một buổi hoá trang nên đi khám cùng phụ huynh và chỉ đeo khi bác sĩ mắt thấy phù hợp. Khả năng tự vệ sinh và tự nhận biết dấu hiệu bất thường là phần quan trọng của việc đeo an toàn, không chỉ là chuyện mắt có vừa lens hay không.
Một buổi khám trước khi đeo lens thường gồm những gì
Biết trước quy trình giúp bạn chuẩn bị câu hỏi và không ngại đi khám chỉ vì "chỉ muốn đeo lens màu cho vui". Tuỳ nơi khám, trình tự có thể khác, nhưng thường có các phần sau:
- Hỏi bệnh: bạn định đeo lens cho mục đích gì, bao lâu một lần, mỗi lần mấy giờ, đã từng đeo chưa, có dị ứng, khô mắt, bệnh mắt hay đang dùng thuốc gì không.
- Đo thị lực và đo khúc xạ để biết mắt có cận, viễn, loạn thị không, kể cả khi bạn nghĩ mắt mình bình thường.
- Khám phần trước của mắt bằng sinh hiển vi (đèn khe): bờ mi, kết mạc, giác mạc, màng nước mắt. Đây là phần phát hiện các tình trạng khiến việc đeo lens dễ biến chứng.
- Đo độ cong và kích thước giác mạc để chọn thông số lens phù hợp.
- Thử lens: đeo thử, chờ lens ổn định, kiểm tra lens nằm đúng tâm, di chuyển vừa phải khi chớp, bạn nhìn rõ và thấy dễ chịu.
- Hướng dẫn đeo, tháo, vệ sinh và các dấu hiệu bất thường; thường bạn sẽ được tự làm thử dưới sự quan sát.
- Hẹn tái khám, nhất là với người mới, để kiểm tra mắt sau một thời gian đeo.
Mang theo lens đang dùng (nếu có), bao bì của chúng, và ảnh loại lens màu bạn định mua để hỏi thẳng có phù hợp không. Hỏi thêm số giờ đeo tối đa mỗi ngày cho mắt của bạn: đó là con số đáng nhớ nhất mang về từ buổi khám.
Mua ở đâu: các nguyên tắc chung
Bài này không giới thiệu cửa hàng hay nhãn hiệu nào. Thay vào đó, có vài nguyên tắc giúp bạn tự đánh giá một nguồn mua:
- Nơi bán được phép kinh doanh thiết bị y tế theo quy định hiện hành, như các cơ sở nhãn khoa, cửa hàng kính có chuyên viên khúc xạ. Hỏi thẳng và quan sát xem nơi đó có hỏi về mắt của bạn hay không.
- Sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng: có thông tin nhà sản xuất, hướng dẫn sử dụng tiếng Việt, hạn dùng, số lô; vỉ còn nguyên niêm phong, dung dịch trong vỉ không đục.
- Có thông số độ cong và đường kính phù hợp với thông số bác sĩ đã đo, không chỉ "một cỡ cho mọi người".
- Tránh hàng xách tay không giấy tờ, lens bán lẻ từng chiếc không bao bì, lens bán kèm phụ kiện ở hội chợ không có người tư vấn, giá rẻ bất thường so với mặt bằng.
- Không mua theo hình ảnh hiệu ứng. Ảnh mẫu thường đã chỉnh, và kiểu lens màu che kín cả lòng trắng hay đường kính rất lớn có rủi ro và giới hạn tầm nhìn riêng, cần hỏi bác sĩ trước.
- Giữ lại bao bì và hoá đơn cho tới khi dùng hết, để khi cần đi khám có thông tin sản phẩm cho bác sĩ.
Kiểm tra pháp lý cụ thể của một sản phẩm hay một nơi bán là việc của cơ quan quản lý; với người dùng, nguyên tắc đơn giản là chọn nơi có chuyên môn về mắt và chịu trách nhiệm về sản phẩm mình bán.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Lens không độ thì vô hại, đeo như phụ kiện | Vẫn là vật nằm trên giác mạc, rủi ro nhiễm trùng và trầy xước tương tự lens có độ |
| Đeo một ngày thôi nên ngủ trưa không sao | Ngủ khi đeo, kể cả giấc ngắn, làm giảm oxy và tăng nguy cơ nhiễm trùng |
| Bạn thân đeo vừa thì mình đeo cũng vừa | Độ cong giác mạc mỗi người khác nhau, và dùng chung là đường lây vi khuẩn trực tiếp |
| Rửa lens bằng nước muối tự pha hay nước đun sôi để nguội cho sạch | Không thay được dung dịch chuyên dụng, và nước không vô khuẩn có thể mang mầm bệnh |
| Mắt hơi đỏ là do mới đeo, cố quen là hết | Đỏ, đau, mờ là tín hiệu phải tháo, không phải để chịu đựng |
| Lens đắt thì an toàn | Giá không thay được việc vừa mắt, nguồn hợp pháp và cách dùng đúng |
Những hiểu lầm này có chung một điểm: chúng coi lens như đồ trang điểm. Một khi đã nghĩ về nó như một thiết bị đặt lên mắt, phần lớn quy tắc an toàn trở nên hiển nhiên.
Ai nên cân nhắc không đeo, và những cách thay thế
Không phải ai cũng nên đeo lens màu cho một buổi hoá trang. Những trường hợp nên hỏi kỹ bác sĩ hoặc bỏ qua gồm: mắt đang đỏ, đang viêm hay vừa khỏi viêm; khô mắt nặng; đã từng bị nhiễm trùng giác mạc; không thể rửa tay và vệ sinh đúng cách ở nơi sự kiện; trẻ nhỏ; người sẽ phải lái xe đường dài hoặc ban đêm ngay sau buổi hoá trang; người sắp ở môi trường nhiều bụi, khói, nước.
Cũng nên tính tới hoàn cảnh cụ thể: sự kiện ngoài trời bụi và nắng, không có chỗ rửa tay sạch, phải đeo từ sáng tới tối. Khi đó, rủi ro tăng lên dù sản phẩm tốt.
Nếu quyết định không đeo, tạo hình vẫn có nhiều đường khác. Nhiều nhân vật được nhận ra nhờ tóc, trang phục và dáng đứng hơn là màu mắt. Trang điểm có thể nhấn hình dáng mắt theo nhân vật. Khi chụp ảnh, màu mắt có thể chỉnh ở khâu hậu kỳ trên ảnh mà không đụng tới mắt thật. Với nhân vật đeo kính, kính gọng là lựa chọn tự nhiên. Cosplay là chơi; một tạo hình thiếu màu mắt không kém giá trị hơn một tạo hình phải đánh đổi bằng sức khoẻ của mắt.
Câu hỏi thường gặp
Kính áp tròng màu có làm hỏng mắt vĩnh viễn không?
Phần lớn người dùng đúng cách không gặp tổn thương lâu dài. Nhưng nhiễm trùng giác mạc nặng, dù hiếm, có thể để lại sẹo và làm giảm thị lực vĩnh viễn. Nguy cơ này tăng rõ khi ngủ khi đeo, dùng chung, mua nguồn không rõ và vệ sinh sai, nên phần lớn rủi ro nằm trong tay người dùng.
Không cận có cần đi khám mắt trước khi mua lens màu không?
Có. Khám để đo độ cong giác mạc, đường kính và kiểm tra mắt có tình trạng nào không nên đeo lens, không chỉ để đo độ cận. Nhiều người tưởng mắt bình thường nhưng khám ra loạn thị nhẹ hoặc khô mắt.
Lens màu loại đeo một ngày có an toàn hơn loại dùng nhiều lần không?
Lens dùng một lần rồi bỏ loại bỏ được khâu ngâm rửa và hộp đựng, vốn là nguồn nhiễm khuẩn phổ biến, nên với người chỉ đeo vài dịp một năm thường thuận tiện hơn. Dù vậy, vẫn cần vừa mắt, mua đúng nguồn và không đeo quá giờ.
Đeo lens màu bị mờ khi vào chỗ tối là bình thường không?
Có thể xảy ra khi đồng tử giãn ra trong tối và phần màu của lens che một phần vùng nhìn. Hiện tượng này đáng lưu ý vì làm giảm khả năng nhìn khi đi cầu thang, lái xe. Nếu mờ cả khi đủ sáng hoặc kèm đau, đỏ thì tháo ra và đi khám.
Mua lens màu online có được không?
Nguyên tắc chung không đổi theo kênh bán: nơi bán phải được phép kinh doanh thiết bị y tế, sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và phù hợp với thông số mắt đã khám. Tránh các trang bán lẻ không ghi rõ đơn vị chịu trách nhiệm hoặc không hỏi gì về mắt người mua.
Người đang đeo lens có độ hằng ngày đổi sang lens màu có cần khám lại không?
Nên. Lens màu có chất liệu, độ dày và thông số khác lens đang dùng, và đeo lens màu trong môi trường sự kiện khác với đeo đi làm. Bác sĩ có thể chọn loại có độ phù hợp và nhắc lại thời gian đeo an toàn.