Siêu anh hùng cần danh tính bí mật vì ba lý do mà các tác giả lặp đi lặp lại: bảo vệ người thân khỏi kẻ thù, giữ một cuộc sống bình thường bên ngoài cuộc chiến, và tạo ra một biểu tượng lớn hơn một con người cụ thể. Từ Zorro (1919), Superman (1938), Batman (1939) đến Người Nhện (1962), cặp danh tính thường nhật và mặt nạ đã thành xương sống của thể loại.
Nhưng câu hỏi thú vị nhất không phải "vì sao giấu", mà là "đâu mới là con người thật". Clark Kent hiền lành là vỏ của Superman, hay Superman là vai diễn của Clark? Bruce Wayne ăn chơi hay Batman lặng lẽ mới là Bruce? Bài này đi từ những tiền thân văn học đến các siêu anh hùng kinh điển, phân tích mỗi nhân vật trả lời câu hỏi ấy thế nào.
Tiền thân: những quý ông giả ngốc
Mô-típ hai danh tính có trước truyện tranh siêu anh hùng. Sir Percy Blakeney trong The Scarlet Pimpernel (1905) giả làm công tử bột khờ khạo để che việc giải cứu người bị kết án. Đến năm 1919, Johnston McCulley cho ra đời Zorro trong truyện dài đăng báo The Curse of Capistrano.
Zorro là Don Diego de la Vega, con nhà quý tộc ở California thời còn thuộc Tây Ban Nha. Ban ngày, Diego tỏ ra uể oải, sợ bạo lực, chỉ thích thơ và nhạc, khiến cả cha mình cũng thất vọng. Ban đêm, chàng đeo mặt nạ đen, mặc áo choàng, cưỡi ngựa, cầm kiếm bảo vệ người nghèo trước bọn quan lại tham tàn, và để lại dấu chữ Z bằng đường kiếm.
Công thức này về sau gần như được chép nguyên vào truyện tranh: một danh tính thường nhật được cố ý làm cho nhạt, để không ai liên tưởng đến người hùng; một trang phục có biểu tượng dễ nhận ra; một dấu hiệu để lại sau mỗi lần hành động. Zorro cũng được nhiều người nhắc như một nguồn cảm hứng của Batman, và trong nhiều phiên bản kể nguồn gốc Batman, bộ phim về Zorro là bộ phim cậu bé Bruce xem cùng cha mẹ trong đêm định mệnh.
Superman và cặp kính của Clark Kent
Superman do Jerry Siegel và Joe Shuster tạo ra, xuất hiện lần đầu trong Action Comics số 1 năm 1938. Danh tính thường nhật của anh là Clark Kent, phóng viên rụt rè của một tờ báo ở thành phố Metropolis. Lớp cải trang của Clark nổi tiếng vì nó mỏng đến buồn cười: một cặp kính, mái tóc chải khác, dáng hơi khom và giọng nói ngập ngừng.
Chính sự mỏng đó đã thành chủ đề bàn tán của nhiều thế hệ độc giả: vì sao Lois Lane, đồng nghiệp ngồi cạnh mỗi ngày, không nhận ra? Các tác giả trả lời bằng nhiều cách, từ đùa cợt đến lý giải: người ta không nhìn thấy điều họ không chờ đợi; Clark thay đổi cả dáng đứng, nhịp nói, chứ không chỉ cặp kính. Dù giải thích ra sao, quy ước này cho thấy cải trang trong truyện tranh là về cách người khác nhìn hơn là về đồ nghề.
Superman còn mở ra câu hỏi ngược: với một người ngoài hành tinh có sức mạnh gần như vô hạn, Superman mới là bản chất, còn Clark là vai diễn. Trong phim Kill Bill: Vol. 2 (2004), nhân vật Bill có một đoạn độc thoại nổi tiếng theo hướng đó: Clark Kent là cách Superman nhìn loài người, yếu đuối và vụng về. Nhiều tác giả truyện tranh lại chọn hướng ngược lại: Clark, đứa con được nuôi dạy ở nông trại Kansas, mới là con người thật, còn Superman là việc anh làm.
Batman: khi chính danh tính thường nhật mới là mặt nạ
Batman do Bob Kane và Bill Finger tạo ra, xuất hiện lần đầu trong Detective Comics số 27 năm 1939. Bruce Wayne, tỷ phú mồ côi sau khi cha mẹ bị sát hại, lấy hình con dơi làm biểu tượng vì muốn tội phạm phải sợ hãi. Mặt nạ của Batman không chỉ để giấu mặt; nó là một công cụ tâm lý, biến một con người thành một bóng hình đáng sợ.
Điều làm Batman khác Superman là danh tính thường nhật của anh cũng là một màn diễn. Bruce Wayne trước công chúng là tay chơi giàu có, hời hợt, một vai được dựng để không ai nghĩ người đàn ông này dành đêm đi bắt tội phạm. Đây chính là công thức của Sir Percy và Don Diego, được đưa vào thành phố hiện đại.
Nhiều tác phẩm về Batman đẩy câu hỏi đến cùng: nếu Bruce Wayne ăn chơi là giả, và Batman là bộ trang phục, thì ai còn lại bên dưới? Câu trả lời thường là cậu bé đứng trong con hẻm đêm hôm ấy, chưa bao giờ thật sự lớn lên. Batman là ví dụ rõ nhất cho việc mô-típ cải trang có thể trở thành câu chuyện về chấn thương và bản sắc.
Người Nhện và những siêu anh hùng che kín mặt
Mặt nạ trùm kín đầu. Người Nhện do Stan Lee và Steve Ditko tạo ra, ra mắt trong Amazing Fantasy số 15 năm 1962. Bộ đồ của Peter Parker che kín toàn bộ khuôn mặt, nên bất kỳ ai cũng có thể hình dung mình ở bên trong. Nhiều người đọc xem đây là một lý do khiến nhân vật gần gũi với thiếu niên khắp nơi.
Một thiếu niên bình thường. Khác với tỷ phú hay người ngoài hành tinh, Peter là cậu học sinh nghèo, phải đi làm, trễ hẹn, lo tiền thuê nhà. Danh tính thường nhật của cậu không phải vai diễn mà là gánh nặng thật, và mặt nạ là nơi cậu được tự tin, hài hước, dám nói.
Cái giá của bí mật. Chủ đề nổi bật của Người Nhện là trách nhiệm đi cùng sức mạnh. Giữ bí mật danh tính khiến Peter liên tục làm tổn thương người mình yêu thương bằng những lần biến mất không giải thích được.
Khi bí mật bị lộ với người thân. Một kiểu cảnh được truyện tranh siêu anh hùng dùng đi dùng lại là khoảnh khắc người yêu, người bạn thân hay người nhà phát hiện ra bí mật. Đây là phiên bản riêng của cảnh nhận ra trong kịch cổ điển: không có ai bị trừng phạt, chỉ có một quan hệ phải xây lại từ đầu, với câu hỏi vì sao đã giấu mình lâu đến thế.
Khi danh tính bị công khai. Một số siêu anh hùng hiện đại chọn bỏ bí mật. Trong phim Iron Man (2008), Tony Stark tự tuyên bố trước báo chí rằng chính mình là Iron Man, một cái kết đi ngược truyền thống và mở ra những câu chuyện về danh tiếng, trách nhiệm công khai.
Danh tính bí mật làm gì cho người kể chuyện
Từ góc nghề viết, danh tính bí mật là một bộ máy sinh xung đột gần như vô tận. Mỗi buổi hẹn bị lỡ, mỗi vết thương phải giải thích, mỗi lần người thân gặp nguy đều là một tình huống có sẵn. Người viết truyện tranh dài kỳ, phải ra số mới đều đặn trong nhiều chục năm, đặc biệt cần một bộ máy như thế.
Danh tính bí mật còn tạo ra hai thế giới song song cho cùng một nhân vật: thế giới đời thường với công việc, tình yêu, gia đình, và thế giới hành động với kẻ thù, nhiệm vụ. Câu chuyện hay nhất thường xảy ra khi hai thế giới va vào nhau, như kẻ thù phát hiện ra người yêu của người hùng, hay đồng nghiệp bắt đầu nghi ngờ những lần vắng mặt.
Cuối cùng, mặt nạ cho phép nhân vật trở thành biểu tượng. Người dân trong truyện không biết ai dưới lớp mặt nạ, nên họ tin vào hình ảnh hơn là vào một con người có tên tuổi, có điểm yếu. Đây cũng là lý do một số câu chuyện cho nhiều người lần lượt khoác cùng một bộ đồ: khi người cũ ra đi, biểu tượng vẫn sống. Mô-típ cải trang, ở dạng này, gặp một ý tưởng rất cũ của sân khấu mặt nạ: chiếc mặt nạ tồn tại lâu hơn người đeo nó.
Các cặp danh tính kinh điển
Bảng tóm tắt các nhân vật đã nhắc, kèm năm ra mắt và kiểu quan hệ giữa hai danh tính:
| Người hùng | Danh tính thường nhật | Ra mắt | Quan hệ giữa hai danh tính |
|---|---|---|---|
| Zorro | Don Diego de la Vega | 1919 | Vỏ ngoài cố ý nhạt để che người hùng |
| Superman | Clark Kent | 1938 | Tranh luận mãi: ai mới là bản chất |
| Batman | Bruce Wayne | 1939 | Cả hai đều là vai diễn, bên dưới là chấn thương |
| Người Nhện | Peter Parker | 1962 | Đời thường là gánh nặng thật, mặt nạ là tự do |
| Iron Man (phim 2008) | Tony Stark | 1963 (truyện tranh) | Từ bỏ bí mật, công khai danh tính |
Đọc bảng theo cột cuối sẽ thấy thể loại đã dịch chuyển: từ người hùng giấu mặt để làm việc nghĩa sang những nhân vật mà chính chuyện giấu hay không giấu đã là nội dung câu chuyện. Mỗi thời đại lại có câu hỏi riêng về quyền riêng tư, danh tiếng và trách nhiệm, và siêu anh hùng là tấm gương phản chiếu những câu hỏi đó. Thời Zorro, giấu mặt là cách người yếu chống lại kẻ mạnh; thời mạng xã hội, câu hỏi chuyển thành việc một người có còn giữ được bí mật nào không khi mọi thứ đều bị chụp lại, chia sẻ, truy tìm. Không ít câu chuyện siêu anh hùng gần đây lấy chính áp lực đó làm xung đột chính, thay cho một kẻ thù cụ thể.
Mặc thành siêu anh hùng: từ truyện tranh đến sự kiện cosplay
Không lạ khi siêu anh hùng là nhóm nhân vật được hoá trang nhiều nhất ở các lễ hội Halloween, sự kiện cosplay và ngày hội của trẻ em. Trang phục có biểu tượng rõ, màu sắc mạnh, và quan trọng hơn, mô-típ hai danh tính khiến việc mặc bộ đồ trở thành một trải nghiệm: người mặc được "đổi danh tính" trong một ngày, đúng như nhân vật.
Vài điều nên nhớ khi chọn trang phục siêu anh hùng. Mặt nạ cần chừa đủ tầm nhìn hai bên và chỗ thở, nhất là với trẻ em và khi đi trong đám đông; mặt nạ trùm kín đầu kiểu Người Nhện nóng hơn bạn nghĩ, nên có chỗ thoáng và thời gian nghỉ. Áo choàng không nên dài chạm đất để tránh vấp, và với trẻ nhỏ, không nên buộc dây quanh cổ mà dùng khoá dán dễ bung.
Đạo cụ như kiếm Zorro, khiên, móng vuốt nên làm bằng xốp nhẹ, không làm giống vũ khí thật, theo đúng quy định của sự kiện. Và một điều cộng đồng cosplay luôn nhắc: mặc bộ đồ của người hùng không cho ai quyền hành xử như người hùng ngoài đời, như can thiệp vào việc của cơ quan chức năng hay giấu mặt ở nơi không phải lễ hội. Phần đẹp nhất của mô-típ hai danh tính là niềm vui nhập vai, và nó nên ở lại trong không gian vui chơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao siêu anh hùng phải giữ bí mật danh tính?
Trong truyện, lý do thường gặp nhất là bảo vệ người thân khỏi kẻ thù, giữ được cuộc sống riêng, và để biểu tượng người hùng không bị gắn với một con người có điểm yếu cụ thể. Về mặt kể chuyện, bí mật còn tạo ra kịch tính và mâu thuẫn trong đời sống của nhân vật.
Zorro ra đời năm nào và do ai sáng tác?
Zorro xuất hiện năm 1919 trong truyện dài đăng báo The Curse of Capistrano của nhà văn Mỹ Johnston McCulley. Nhân vật nhanh chóng được chuyển thể thành phim và trở thành một trong những hình mẫu của người hùng đeo mặt nạ có danh tính bí mật.
Vì sao Lois Lane không nhận ra Clark Kent là Superman?
Đây là quy ước của thể loại. Các tác giả thường giải thích rằng Clark thay đổi cả dáng đứng, giọng nói, thói quen chứ không chỉ cặp kính, và người ta khó nhìn thấy điều họ không chờ đợi. Nhiều tác phẩm cũng lấy chính câu hỏi này làm đề tài đùa vui hoặc nút thắt.
Batman có lấy cảm hứng từ Zorro không?
Zorro thường được nhắc đến như một trong những nguồn cảm hứng của Batman, với công thức quý ông giàu có giả hời hợt ban ngày và chiến đấu đeo mặt nạ ban đêm. Nhiều phiên bản kể nguồn gốc Batman còn cho cậu bé Bruce xem phim Zorro cùng cha mẹ ngay trước bi kịch.
Người Nhện do ai tạo ra?
Người Nhện do Stan Lee và Steve Ditko tạo ra, ra mắt năm 1962 trong Amazing Fantasy số 15. Nhân vật Peter Parker là một thiếu niên bình thường, điều khác biệt so với những siêu anh hùng trưởng thành, giàu có trước đó.
Mặt nạ siêu anh hùng cho trẻ em cần lưu ý gì?
Chọn mặt nạ nhẹ, lỗ mắt rộng, không che mũi miệng, dây đeo co giãn không siết. Với mặt nạ trùm kín, cho bé tháo ra nghỉ thường xuyên và tránh dùng khi đi đường đông. Áo choàng nên gắn bằng khoá dán dễ bung thay vì buộc dây quanh cổ.