Trong truyện trinh thám, thám tử cải trang là một mô-típ quen thuộc từ thời Victoria. Sherlock Holmes của Arthur Conan Doyle nhiều lần biến thành người giữ ngựa, ông lão, kẻ nghiện, để quan sát mà không bị ai để ý; còn Arsène Lupin của Maurice Leblanc, tên siêu trộm hào hoa, nổi tiếng vì có vô số gương mặt và tên gọi. Một bên dùng cải trang để tìm ra sự thật, một bên dùng nó để che giấu, và cuộc rượt đuổi giữa hai kiểu nhân vật này nuôi thể loại suốt hơn một thế kỷ.
Bài này kể lại những màn cải trang đáng nhớ nhất của Holmes và Lupin, phân tích vì sao truyện trinh thám cần chúng, và nhìn sang các hậu duệ như Kaito Kid, Conan trong truyện tranh Nhật Bản. Bài có tiết lộ nội dung một số truyện. Cũng cần nói trước: cải trang trong truyện trinh thám là quy ước hư cấu, được phóng đại cho kịch tính, không phải cẩm nang ngoài đời.
Vì sao truyện trinh thám cần cải trang
Thám tử hư cấu cần được nhìn thấy những điều người khác không cho thấy. Đến gặp nghi phạm với tư cách thám tử, họ sẽ chỉ nghe những lời đã chuẩn bị. Xuất hiện như một người vô hình, một bác xà ích, một người bán hàng rong, họ được đứng gần, nghe lỏm, quan sát những thói quen không ai che giấu trước người tầm thường.
Đối với người viết, cải trang còn là công cụ giấu thông tin khỏi người đọc. Truyện trinh thám là cuộc thi trí tuệ giữa tác giả và độc giả; việc thám tử đã có mặt ở hiện trường dưới một lốt khác là một lá bài tẩy đẹp, miễn là tác giả có cài trước vài dấu hiệu để người đọc tinh ý có thể đoán ra.
Cuối cùng, cải trang làm nhân vật thám tử trở nên quyến rũ. Một con người có thể trở thành bất kỳ ai là một con người bí ẩn. Holmes và Lupin đều được xây dựng như những nghệ sĩ, và cải trang là sân khấu nơi họ phô diễn tài năng trước khán giả là người đọc.
Không phải thám tử nào cũng vậy. Hercule Poirot của Agatha Christie hầu như không cải trang, ông dựa vào trò chuyện, quan sát tâm lý và cái mà ông gọi là những tế bào xám nhỏ. Sự tương phản này cho thấy cải trang là một lựa chọn phong cách của người viết, không phải điều kiện bắt buộc của thể loại.
Sherlock Holmes, người mà sân khấu đã để mất
Sherlock Holmes xuất hiện lần đầu trong tiểu thuyết A Study in Scarlet (1887). Ngay từ những truyện đầu, Conan Doyle đã để Watson nhận xét rằng khi Holmes chọn nghề điều tra tội phạm, sân khấu đã mất một diễn viên giỏi, cũng như khoa học mất một nhà lý luận sắc bén. Holmes không chỉ đội tóc giả, gắn râu, ông thay cả giọng nói, dáng đi, thói quen và cách nghĩ của nhân vật mình đóng.
Trong truyện Vụ tai tiếng ở xứ Bohemia (A Scandal in Bohemia, 1891), Holmes cải trang thành một người giữ ngựa thất nghiệp, lôi thôi, đến mức Watson phải nhìn ba lần mới nhận ra bạn mình. Sau đó ông khoác thêm một vai khác, một người khách hiền lành tội nghiệp, để được đưa vào nhà Irene Adler. Nhưng chính truyện này cho Holmes nếm mùi thua cuộc: Irene Adler, cũng là một nghệ sĩ sân khấu, cải trang thành một chàng trai trẻ và chào Holmes trên phố mà ông không nhận ra. Người đọc ghi nhớ bà như người phụ nữ duy nhất qua mặt được Holmes.
Màn kịch tính nhất có lẽ là trong Ngôi nhà trống (The Adventure of the Empty House, 1903). Sau khi được cho là đã chết ở thác Reichenbach trong truyện trước, Holmes trở lại London trong lốt một ông lão sưu tầm sách cũ, lưng còng, va vào Watson ngoài phố rồi đến tận phòng làm việc của ông. Khi Holmes lột lốt, Watson ngất đi lần đầu tiên và duy nhất trong đời. Cảnh nhận ra này là một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của cả bộ truyện.
Gã ăn xin môi trề: khi chính cải trang là vụ án
Trong truyện Người đàn ông môi trề (The Man with the Twisted Lip, 1891), cải trang không chỉ là công cụ của thám tử mà là trung tâm của bí ẩn. Holmes mở màn trong lốt một ông lão trong tiệm hút thuốc phiện ở London, nơi Watson tình cờ đi tìm một người quen và giật mình khi bị ông lão gọi tên.
Vụ án xoay quanh một người đàn ông đứng đắn, có gia đình, đột nhiên mất tích, còn trong căn phòng nơi anh ta được nhìn thấy lần cuối chỉ có một gã ăn mày mặt mũi dị dạng. Cảnh báo nội dung: lời giải là hai người chỉ là một. Người đàn ông đứng đắn kia đã phát hiện rằng đóng vai ăn mày với gương mặt hoá trang ở góc phố kiếm được nhiều tiền hơn công việc tử tế, và sống hai cuộc đời suốt nhiều năm.
Truyện này cho thấy Conan Doyle hiểu rõ chức năng xã hội của cải trang: nó không chỉ đổi khuôn mặt mà đổi vị trí của một người trong mắt xã hội. Một gương mặt bị coi là đáng thương khiến người qua đường không bao giờ nhìn kỹ, và chính cái nhìn lướt qua ấy là lớp vỏ hoàn hảo nhất. Holmes giải vụ án bằng một miếng bọt biển ướt, một chi tiết hài hước khép lại câu chuyện bằng màn lột mặt nạ theo đúng nghĩa đen.
Arsène Lupin: siêu trộm có trăm gương mặt
Arsène Lupin ra đời năm 1905 trong một truyện ngắn của Maurice Leblanc đăng trên tạp chí Pháp, sau đó được gom vào tuyển tập về "siêu trộm hào hoa". Lupin là kẻ trộm lịch thiệp, hài hước, thường lấy của người giàu kém tử tế, và nổi tiếng nhất vì khả năng cải trang: gần như không ai biết gương mặt thật của anh, kể cả người đọc.
Leblanc dùng cải trang để đảo ngược truyện trinh thám. Ở truyện của Holmes, người đọc theo dõi người đi tìm sự thật. Ở truyện của Lupin, người đọc đứng về phía kẻ che giấu, và trò vui nằm ở việc đoán xem nhân vật nào trong truyện thực chất là Lupin. Có lúc là một hành khách, có lúc là một người hầu, có lúc là chính người được giao truy bắt anh.
Leblanc còn cho Lupin đối đầu với một thám tử người Anh rất giống Sherlock Holmes. Theo các nguồn thường được dẫn, tên nhân vật sau đó phải đổi thành Herlock Sholmès vì phía Conan Doyle phản đối. Cuộc đối đầu giữa hai bậc thầy cải trang đến từ hai phía của pháp luật trở thành một trò đùa văn học được nhiều người đọc yêu thích.
Lupin để lại một kiểu nhân vật lâu bền: kẻ trộm hào hoa có nhiều danh tính, vừa phạm pháp vừa được yêu mến vì sự khéo léo và tinh thần thượng võ. Nhiều siêu trộm trong truyện tranh và phim ảnh về sau mang rõ dấu vết của anh.
Hậu duệ: từ Kaito Kid đến cậu bé Conan
Kaito Kid. Trong truyện tranh của Gosho Aoyama, siêu trộm Kaito Kid xuất hiện trước trong Magic Kaito rồi trở thành khách quen của Thám tử lừng danh Conan. Kid là hậu duệ rõ ràng của Lupin: lịch thiệp, thích báo trước vụ trộm, và cải trang thành bất cứ ai, kể cả nhân vật đang đứng cạnh thám tử.
Conan và tên gọi mượn. Bản thân Conan cũng là một câu chuyện cải trang ngoài ý muốn: một thám tử trung học bị teo nhỏ thành đứa trẻ và phải sống dưới tên giả Edogawa Conan, ghép từ tên nhà văn trinh thám Edogawa Ranpo và Conan Doyle. Mô-típ ở đây đảo chiều: người tìm ra sự thật lại là người đang giấu thân phận.
Khán giả quen với quy ước. Người đọc truyện tranh trinh thám Nhật Bản đã quen với chiếc mặt nạ được lột ra ở cuối chương. Quy ước này chấp nhận cải trang hoàn hảo đến mức phi thực tế, đổi lại là những cú lật mặt nhanh và vui.
Điều không thay đổi. Từ Holmes đến Kid, cải trang luôn đi kèm với trí thông minh và sự quan sát. Nhân vật cải trang giỏi là nhân vật hiểu người khác nhìn gì và bỏ qua gì. Đó cũng là bài học mà người đọc trinh thám rút ra: chi tiết bị bỏ qua thường là chìa khoá.
Đọc trinh thám như người săn dấu hiệu tác giả cài sẵn
Một truyện trinh thám công bằng sẽ để lại dấu vết trước khi lật mặt nhân vật cải trang. Khi đọc, có thể để ý những kiểu chi tiết mà các tác giả hay dùng:
- Nhân vật phụ xuất hiện đúng lúc thám tử vắng mặt, hoặc biến mất ngay trước khi thám tử trở lại.
- Một câu nói lộ hiểu biết không hợp với vai: ông lão bán sách nói như nhà hoá học, người hầu dùng chữ của người có học.
- Chi tiết về vóc người, dáng đi được tả kỹ một cách bất thường, như thể người kể muốn bạn nhớ nó.
- Người kể chuyện tự nhận đã không nhìn kỹ, kiểu Watson thú nhận mình không để ý ông khách lạ, là dấu hiệu tác giả đang chơi một ván bài.
- Một đồ vật đi theo nhân vật qua nhiều lốt, như chiếc nhẫn, cây gậy, thói quen châm thuốc.
Những dấu hiệu này là kỹ thuật kể chuyện để người đọc chơi đố với tác giả. Quay lại đọc một truyện sau khi đã biết lời giải là cách hay nhất để học cách người viết giấu và lộ thông tin, một kỹ năng hữu ích cho cả người viết truyện lẫn người dựng kịch bản cho các buổi chụp ảnh cosplay có cốt truyện.
Thám tử và siêu trộm: hai cách dùng một mô-típ
Đặt hai phía cạnh nhau để thấy cùng một kỹ năng được kể theo hai hướng:
| Khía cạnh | Thám tử cải trang (Holmes) | Siêu trộm cải trang (Lupin, Kid) |
|---|---|---|
| Mục đích | Quan sát, thu thập chứng cứ | Tiếp cận mục tiêu, thoát thân |
| Người đọc đứng ở đâu | Theo dõi người đi tìm sự thật | Đứng về phía người che giấu, đoán ai là kẻ cải trang |
| Cảnh lật mặt | Thám tử tự lộ diện để công bố lời giải | Kẻ trộm lộ diện để chế giễu đối thủ, rồi biến mất |
| Quan hệ với pháp luật | Đứng về phía công lý, đôi khi làm thay cảnh sát | Phạm pháp nhưng có quy tắc riêng, nên vẫn được yêu mến |
| Giới hạn của quy ước | Cải trang hoàn hảo đến phi thực tế | Cải trang thành chính người quen của nạn nhân |
Cả hai phía đều là hư cấu thuần tuý. Mặt nạ cao su qua mặt người thân, râu giả qua mặt bạn thân là quy ước mà người đọc chấp nhận để được giải trí. Ngoài đời, giả danh người khác để chiếm đoạt tài sản hay qua mặt cơ quan chức năng là phạm pháp, và không có cảnh lột mặt nạ đáng yêu nào ở cuối. Với người chơi cosplay, Holmes với áo choàng và mũ thợ săn, Lupin với mũ chóp và kính một mắt, Kid với áo choàng trắng là những bộ trang phục kinh điển để nhập vai.
Câu hỏi thường gặp
Sherlock Holmes cải trang trong những truyện nào?
Một số truyện có màn cải trang nổi tiếng là Vụ tai tiếng ở xứ Bohemia, Người đàn ông môi trề và Ngôi nhà trống. Trong nhiều truyện khác, Holmes cũng ra ngoài dưới lốt người khác để điều tra, và Watson thường chỉ biết khi ông tự lộ diện.
Irene Adler đã qua mặt Holmes thế nào?
Trong Vụ tai tiếng ở xứ Bohemia, Irene Adler, một nghệ sĩ có kinh nghiệm sân khấu, cải trang thành một chàng trai trẻ và chào Holmes trên phố mà ông không nhận ra. Bà cũng đoán được kế hoạch của Holmes và rời đi trước. Từ đó Holmes luôn nhắc đến bà với sự nể trọng.
Arsène Lupin xuất hiện lần đầu khi nào?
Arsène Lupin xuất hiện năm 1905 trong một truyện ngắn của Maurice Leblanc trên một tạp chí ở Pháp. Nhân vật nhanh chóng được yêu thích và Leblanc viết tiếp nhiều tập truyện, tiểu thuyết về kẻ trộm hào hoa này trong nhiều năm sau đó.
Herlock Sholmès là ai?
Herlock Sholmès là thám tử người Anh trong truyện Arsène Lupin, rõ ràng được lấy cảm hứng từ Sherlock Holmes. Theo các nguồn thường được dẫn, Leblanc ban đầu dùng gần đúng tên Holmes rồi phải đổi thành Herlock Sholmès vì phía Conan Doyle phản đối.
Vì sao Poirot ít khi cải trang?
Agatha Christie xây dựng Poirot như một thám tử dựa vào tâm lý, trò chuyện và suy luận, không phải hành động. Ngoại hình nổi bật với bộ ria chăm chút cũng là một phần bản sắc của ông. Lựa chọn này cho thấy cải trang là phong cách của từng tác giả, không phải điều bắt buộc của truyện trinh thám.
Kaito Kid có phải lấy cảm hứng từ Arsène Lupin?
Kaito Kid mang nhiều nét chung với Lupin: siêu trộm lịch thiệp, báo trước vụ trộm, giỏi cải trang và có quy tắc riêng. Người đọc thường xem Kid là một hậu duệ của kiểu nhân vật siêu trộm hào hoa mà Leblanc đã tạo ra đầu thế kỷ XX.